Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Sulabhbharati Chapter 3 माझ्या अंगणात Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात (कविता)

Marathi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात Textbook Questions and Answers

1. खालील प्रश्नांची एक दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न अ.
कवीच्या अंगणात कशाकशाची रास पडते?
उत्तरः
कवीच्या अंगणात मोती-पवळ्याची म्हणजे धान्याची रास पडते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

प्रश्न आ.
रानमेवा कुठे उगवला आहे?
उत्तरः
रानमेवा कवीच्या अंगणात उगवला आहे.

प्रश्न इ.
कवी गुण्यागोंविदाने सनमेवा खायला का सांगत आहे?
उत्तरः
रानमेवा एकमेकांना दिल्या घेतल्याने वाढतो म्हणून कवी गुण्यागोंविदाने रानमेवा खायला सांगत आहे.

प्रश्न ई.
कवीच्या अंगणात पाखरे का येतात?
उत्तरः
कवीच्या अंगणात पाखरे दाणे टिपण्यासाठी येतात.

2. खालील अर्थाच्या कवितेतील ओळी शोधा.

प्रश्न अ.
गहू, ज्वारीच्या राशीच राशी शेतात पडल्या आहेत.
उत्तर:
गहू शाळवाचं मोती काळ्या रानात सांडलं.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

प्रश्न आ.
काळ्याभोर मातीतून टपोरे, दाणेदार असे खूप सारे धान्य पिकते.
उत्तर:
काळ्याशार मातीतुनी मोती-पवळ्याची रास.

प्रश्न इ.
शेतातून काम करून दमून आल्यावर आई घास भरवते.
उत्तर:
जीव दमतो, शिणतो घास भरवते माय.

प्रश्न ई.
रानातला रानमेवा एकमेकांना देत, घेत आनंदाने खाऊया.
उत्तरः
रानातला रानमेवा, तुम्ही आम्ही सारेजण गुण्यागोविंदानं खावा.

3. तुम्ही पाहिलेल्या एखादया धान्याच्या शेताचे वर्णन थोडक्यात लिहा.

प्रश्न 1.
तुम्ही पाहिलेल्या एखादया धान्याच्या शेताचे वर्णन थोडक्यात लिहा.
उत्तरः
दिवाळीच्या सुट्टीत मी माझ्या गावाला गेलो होतो. माझे गाव खेडेगाव आहे. गावातली वाट शेतमळ्याच्या मधून जाते. भाताच्या धान्याने शेतमळा भरला होता. पिवळीजर्द अशी भाताची शेते दिसत होती. त्यावर पाखरे येऊन भाताच्या लोंब्या आपल्या चोचीने काढून खात होती.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

चर्चा करा. सांगा.

रानमेवा कशाला म्हणतात? रानमेव्यात कोणती फळे येतात, याविषयी कुटुंबातील व्यक्तींशी चर्चा करा.

खेळूया शब्दांशी.

(अ) कंसात दिलेल्या पर्यायांतून योग्य पर्याय निवडून वाक्ये पुन्हा लिहा.

प्रश्न 1.
काळ्याशार मातीतुन मोती – पवळ्याची…………
(मिजास’, आस, रास)
उत्तरः
रास

प्रश्न 2.
घरामंदी घरट्यात जशी दुधातली ………….. .
(माय, साय, जाय)
उत्तरः
साय

प्रश्न 3.
दूर उडुनिया जाता, आसू येती ……………….. .
(गालावर, सारेजण, घरट्यात)
उत्तरः
गालावर

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

(आ) समूहदर्शक शब्दांची यादी करा.

प्रश्न 1.
समूहदर्शक शब्दांची यादी करा.

  1. लाकडाची
  2. पक्ष्यांचा
  3. केळीचा
  4. प्राण्यांचा
  5. मुलांचा
  6. द्राक्षांचा

उत्तरः

  1. मोळी
  2. थवा
  3. घड
  4. कळप
  5. घोळका
  6. घड

(इ) खालील शब्दांसाठी शेवट समान असणारे कवितेतील शब्द लिहा.

प्रश्न 1.
खालील शब्दांसाठी शेवट समान असणारे कवितेतील शब्द लिहा.
(अ) सांडलं, (आ) रास, (इ) माय
उत्तरः
(अ) पडलं, (आ) मिजास, (इ) साय

(ई) खालील शब्दांसाठी प्रमाण भाषेतील शब्द लिहा.

प्रश्न 1.
खालील शब्दांसाठी प्रमाण भाषेतील शब्द लिहा.
(अ) खावा, (आ) माय, (इ) घरामंदी
उत्तरः
(अ) खाणे, (आ) आई, (इ) घरामध्ये

उपक्रम:
तुमच्या परिसरातील एखादया अनुभवी शेतकऱ्याची तुम्हांला मुलाखत घ्यायची आहे, त्यासाठी प्रश्नावली तयार करा.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

खेळ खेळूया.

प्रश्न 1.
‘स’ चा शब्दपंखा पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 1

  1. वर्णमालेतील बत्तीसावे अक्षर.
  2. जंगलातील एक भित्रा प्राणी.
  3. नेहमी.
  4. एक शीतपेय.
  5. रस्ता
  6. उत्सव.
  7. ढीग या शब्दासाठी कवितेत आलेला शब्द. रा…

उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 2

कविता करूया

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 3

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 4
उत्तर:
घराभोवती प्रशस्त अंगण,
खेळ खेळी तेथे सारेजण, सडा, रांगोळी अन् तोरण, साजरे करतो सगळे सण.

प्रश्न 2.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 5
उत्तर:
आला दिवाळीचा सण
दारा बांधूया तोरण
काढू दारापुढे रांगोळी
गोडधोड करू पुरणपोळी

प्रश्न 3.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 6
उत्तर:
गुढीपाडव्याचा हा सण
दारा बांधू रंगीबेरंगी
पाना-फुलांचे तोरण
देवास देऊ नारळाचा मान

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

वरील आकृत्यांमध्ये गोलात दिलेल्या शब्दांशी संबंधित काही शब्द दिलेले आहेत. त्या शब्दांचे निरीक्षण करा. यांमध्ये शेवट समान असणारे काही शब्द आहेत.
उदा., खेळ, मेळ, नारळ
सण, तोरण, सारेजण
दार, घर, सुंदर
अशा शब्दांना यमक जुळणारे शब्द म्हणतात.

या शब्दांचा वापर करून आपल्याला लयबद्ध वाक्ये तयार करता येतात.
उदा., घराभोवती प्रशस्त अंगण,
जमले तेथे सारेजण,
सडा, रांगोळी अन् तोरण,
साजरे करतो सगळे सण.
याप्रमाणे वरील आकृत्यांमध्ये दिलेल्या इतर शब्दांचा उपयोग करून कवितेच्या ओळी तयार करा..

Marathi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात Important Additional Questions and Answers

कंसात दिलेल्या पर्यायांतून योग्य पर्याय निवडून वाक्ये पुन्हा लिहा.

प्रश्न 1.
तुम्ही आम्ही सारेजण, गुण्यागोंविदानं ……………. .
(खावा, जावा, रहावा)
उत्तरः
खावा

प्रश्न 2.
जीव दमतो, शिणतो’, घास भरवते ………………. .
(माय, हाय, जाय)
उत्तरः
माय

प्रश्न 3.
आणि माझ्या अंगणात लख्ख ………………… पडलं.
(प्रकाश, चांदणं, सोने)
उत्तरः
चांदणं

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

प्रश्न 4.
दिला-घेतला वाढतो, रानातला ……………….. .
(सुकामेवा, खवा, रानमेवा)
उत्तरः
रानमेवा

खालील प्रश्नांची एक दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
‘माझ्या अंगणात’ या कवितेचे कवी कोण आहेत?
उत्तर:
‘माझ्या अंगणात’ या कवितेचे कवी ‘ज्ञानेश्वर कोळी’ हे आहेत.

प्रश्न 2.
काळ्या रानात काय सांडले आहे?
उत्तर:
काळ्या रानात गहू व ज्वारीचे दाणे सांडले आहेत.

प्रश्न 3.
थकलेल्या जीवाला घास कोण भरवते?
उत्तरः
थकलेल्या जीवाला घास माय भरवते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

प्रश्न 4.
कवीच्या गालावर आसू का ओघळतात?
उत्तर:
कवीच्या अंगणातील दाणे टिपून पाखरं तृप्त होऊन दूर उडून जातात तेव्हा कवीच्या गालावर आसू ओघळतात.

खालील अर्थाच्या कवितेतील ओळी शोधा.

प्रश्न 1.
आज माझ्या अंगणात पाखरे दाणे टिपत आहेत.
उत्तर:
अंगणात आज माझ्या दाणं टिपती पाखरं.

प्रश्न 2.
माझ्या अंगणात रानमेवा ऐटीने डुलत आहे.
उत्तर:
अंगणात माझ्या डुले रानमेव्याची मिजास.

प्रश्न 3.
अंगणातील पाखरं दूर उडून गेल्यावर कवीच्या गालावर आसू ओघळतात.
उत्तरः
दूर उडुनिया जाता आसू येती गालावर.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

खालील कवितेच्या ओळी पूर्ण करा.

प्रश्न 1.
गहू ………………………….
……………………… सांडलं,
आणि ……………………….
……………………….. पडलं।।
उत्तर:
गहू शाळवाचं मोती
काळ्या रानात सांडलं,
आणि माझ्या अंगणात
लख्ख चांदणं पडलं ।।1।।

प्रश्न 2.
काळ्याशार …………………
……………………………रास,
अंगणात ……………………..
रानमेव्याची ………………..
उत्तर:
काळ्याशार मातीतुनी
मोती-पवळ्याची रास,
अंगणात माझ्या डुले
रानमेव्याची मिजास

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

प्रश्न 3.
जीव दमतो, ……………….
…………………………. माय,
घरामंदी ……………………..
……………………………साय।।
उत्तरः
जीव दमतो, शिणतो
घास भरवते माय,
घरामंदी घरट्यात
जशी दुधातली साय।।

प्रश्न 4.
अंगणात ………………….
…………………….. पाखरं,
दूर …………………………..
…………………….गालावर।।
उत्तरः
अंगणात आज माझ्या
दाणं टिपती पाखरं,
दूर उड्डुनिया जाता
आसू येती गालावर

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

खालील प्रश्नांची तीन-चार वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
काळ्याशार मातीतून काय मिळते, असे कवी म्हणतात?
उत्तर:
काळ्याशार मातीतून मोती-पोवळ्या प्रमाणे गहू-ज्वारीचे पीक मिळते, ते चांदण्याप्रमाणे लखलखते, असे कवी म्हणतात.

प्रश्न 2.
रानातल्या रानमेव्याची मिजास आहे, असे कवी का म्हणतात?
उत्तरः
कवीच्या घराजवळ रानमेव्याची झाडे डुलत आहेत. ती फळे एकमेकांना दिल्या घेतल्याने आपला आनंद अजून वाढतो म्हणून कवी म्हणतात की, रानातल्या रानमेव्याची मिजास म्हणजेच तोरा आहे.

पुढील कवितेच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा.

कृती 1: आकलन कृती

प्रश्न 1.
कंसात दिलेल्या पर्यायांतून योग्य पर्याय निवडून वाक्ये लिहा.

  1. आणि माझ्या अंगणात ……………………. चांदणं पडलं. (शुभ्र, लख्ख, मस्त)
  2. अंगणात आज माझ्या ………………….. टिपती पाखरं. (दाणं, फळं, धान्य)

उत्तर:

  1. लख्ख
  2. दाणं

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

जोड्या जुळवा.

प्रश्न 2.

‘अ’ गट‘ब’ गट
1. लख्ख(अ) साय
2. मोती-पवळ्याची(ब) मिजास
3. रानमेव्याची(क) रास
4. दुधातली(ड) चांदणं

उत्तर:

‘अ’ गट‘ब’ गट
1. लख्ख(ड) चांदणं
2. मोती-पवळ्याची(क) रास
3. रानमेव्याची(ब) मिजास
4. दुधातली(अ) साय

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

कृती 2: आकलन कृती

प्रश्न 1.
खालील आकृतिबंध पूर्ण करा.
उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 7

खालील प्रश्नांची एक – दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
कवीने मोती-पवळ्याची उपमा कशास दिली आहे?
उत्तरः
कवीने मोती-पवळ्याची उपमा ज्वारीच्या धान्याच्या दाण्यांना दिली आहे.

प्रश्न 2.
दिल्या घेतल्याने काय वाढते?
उत्तरः
दिल्या घेतल्याने रानातला रानमेवा वाढतो.

कृती 3: काव्यसौंदर्य

प्रश्न 1.
‘दूर उडुनिया जाता आसू येती गालावर’ या काव्यपंक्तीतून सूचित केलेला विचार तुमच्या शब्दांत मांडा.
उत्तर:
कवीने आपल्या कवितेतून शेतात धान्य पिकल्यावर शेतकऱ्याला होणारा आनंद व्यक्त केला आहे. धान्याने, समृद्धीने भरलेल्या अंगणात अनेक पाखरे दाणे टिपण्यास येतात. मात्र नंतर दूर उडून जातात. त्यांचा सहवास न लाभल्याने डोळ्यांतील अश्रू गालावर ओघळतात. सवयीच्या पाखरांचा सहवास न लाभल्याचे दु:ख प्रस्तुत पंक्तीतून व्यक्त होते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

व्याकरण व भाषाभ्यास

समूहदर्शक शब्दांची यादी करा.

प्रश्न 1.

  1. चाव्यांचा
  2. फुलांचा
  3. पेपरांची
  4. पुस्तकांचा
  5. वाळूचा
  6. मेंढ्यांचा

उत्तरः

  1. जुडगा
  2. गुच्छ
  3. रद्दी
  4. गट्ठा
  5. ढीग
  6. कळप

खालील शब्दांसाठी शेवट समान असणारे कवितेतील शब्द लिहा.

प्रश्न 1.

  1. रानमेवा
  2. दमतो
  3. तुम्ही

उत्तरः

  1. खावा
  2. शिणतो
  3. आम्ही

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

खालील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा.

प्रश्न 1.

  1. रान
  2. रास
  3. मिजास
  4. जीव
  5. शिणणे
  6. माय

उत्तरः

  1. वन, जंगल
  2. ढीग
  3. ऐट, तोरा
  4. प्राण
  5. थकणे
  6. आई

खालील नामांना कवितेतील विशेषणे शोधून लिहा.

प्रश्न 1.

  1. चांदण
  2. रान

उत्तरः

  1. लख्ख
  2. काळे

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

खालील शब्दांचे वचन बदला.

प्रश्न 1.

  1. घरटं
  2. रास
  3. पाखरं
  4. अंगण

उत्तरः

  1. घरटी
  2. राशी
  3. पाखरे
  4. अंगण

खालील शब्दांसाठी प्रमाण भाषेतील शब्द लिहा.

प्रश्न 1.

  1. आसू
  2. पवळ्याची
  3. दाणं

उत्तर:

  1. अश्रू
  2. पोवळ्याची
  3. दाणे

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

‘ख’ चा शब्दपंखा पूर्ण करा.

प्रश्न 1.

1. खोटेच्या विरुद्ध
2. बैलगाडी
3. गाईच्या दुधापासून तयार होणारा एक पदार्थ
4.  मोठा दगड
5. पक्षी या शब्दासाठी कवितेत आलेला शब्द पा …

उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात 8

लेखन विभाग:

खालील विषयावर चर्चा करा व लिहा.

प्रश्न 1.
खालील विषयावर चर्चा करा व लिहा.
उत्तरः
रानमेवा कशाला म्हणतात? रानमेव्यात कोणती फळे येतात, या विषयी कुटुंबातील व्यक्तींशी चर्चा करा.

  • गणू – “बाबा, रानमेवा कशाला म्हणतात?”
  • बाबा – “रानात मिळणाऱ्या फळांना ‘रानमेवा’ असे म्हणतात.”
  • गणू – “बाबा, मौ तर कधीही रानमेवा पाहिला नाही.”
  • बाबा – “यावर्षी मे महिन्याच्या सुट्टीत आपण गावाला गेलो की मी तुला रानात घेऊन जाईन.”
  • गणू – बाबा खरंचं!
  • बाबा – होय, आमच्या लहानपणी आम्ही रानात जाऊन करवंद, जांभळ, तोरण, अळू, खूप खायचो,
  • गणू – करवंद कोणत्या रंगाची असतात?
  • बाबा – करवंद काळ्या रंगाची व खायला खूप गोड असतात. त्यांची झुडपे असतात व त्या झुडपांना काटे असतात.
  • गणू – बाबा ते काटे टोचत नाही का?
  • बाबा – टोचतात म्हणून ती अलगद काढावी लागतात. ही करवंदे, जांभळे, अळू, यांवर कोणतीही जंतूनाशक फवारणी नसते, त्यामुळे ही नैसर्गिकरित्या पिकतात. त्यामुळे ती चवीला खूपच छान असतात. जांभळाचे फळ तर खूप औषधीही आहे.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

प्रश्न 2.
तुमच्या परिसरातील एखाद्या अनुभवी शेतकऱ्याची तुम्हांला मुलाखत घ्यायची आहे. त्यासाठी प्रश्नावली तयार करा.

  1. शेतकरीदादा, तुम्ही तुमच्या शेतात कोणकोणती पिके घेता?
  2. बी पेरण्याआधी कोणकोणती कामे करावी लागतात ?
  3. शेताची मशागत केल्यावर का ?
  4. शेतात रोपे उगवल्यानंतर त्याची पुन्हा लागवड करावी लागते का?
  5. शेतात चांगले पीक येण्यासाठी कोणत्या खताचा वापर करावा लागतो?
  6. धान्याची काळजी घेण्यासाठी तुम्ही काय करता?
  7. धान्य शेतात तयार झाल्यावर प्रथम काय करावे लागते?
  8. धान्याची कापणी झाल्यावर सर्व पीक कुठे ठेवतात?
  9. धान्य मळ्यात पक्षी किंवा प्राणी येऊ नयेत म्हणून कोणती काळजी घेता?
  10. धान्य तयार झाल्यावर सर्व धान्य कुठे नेऊन विकता?

माझ्या अंगणात Summary in Marathi

काव्य परिचयः

घराला जसं स्वतंत्र अस्तित्व असतं तसं अंगणालाही असतं. आशा-आकाक्षांच्या वृक्षवेली, स्वप्नांची फुलपाखरं, सृजनाच्या कळ्याफुलं या अंगणातच भेटत राहतात असे हे अंगण – ‘माझ्या अंगणात’ या कवितेत आले आहे. रात्रंदिवस कष्ट केल्यावर शेतातील धान्य, समृद्धता अंगणात येऊन पसरते. तेव्हा शेतकऱ्याचा आनंद गगनात मावत नाही. शेतकऱ्याच्या मनातील याच विविध भावनांचे, वर्णन कवीने केले आहे.

Every house has its own identity. The same way every courtyard is unique. One can meet to the creepers of wishes, butterflies of dreams, birds of innovation in this courtyard. Poet has described such a ‘courtyard’ in his poem. After a core hardship when farmer pours his wealth of grains in the courtyard, his joy becomes boundless. The feelings and emotions of a farmer are described in this poem.

कवितेचा भावार्थ:

शेतात धान्य डौलात डुलत असलेले पाहून आनंदित झालेला शेतकरी म्हणतो की, माझ्या काळ्याशार शेतात मोत्यांप्रमाणे गहू, ज्वारीचे दाणे उगवून आले आहेत, छान पिकले आहेत आणि त्यांच्या प्रकाशाने जणू माझ्या अंगणात शुभ्र चांदणे पडल्याचा भास होत आहे.।।1।।

शेतातील काळ्या मातीतून मोती-पोवळ्यांसारखी सुरेख व किमती अशा धान्याची रास सांडली आहे. माझ्या अंगणात रानमेव्याची अर्थात रानातील फळे, कंदमुळांची रास आनंदाने पसरली आहे.।।2।।

रानातल्या फळे व कंदमुळांचा मेवा एकमेकांना दिल्या-घेतल्याने वाढतो. तुम्ही, आम्ही, सगळ्यांनी हा रानमेवा एकत्र आनंदाने, प्रेमाने, समजुतीने खाऊ या.।।3।।

शेतामध्ये कष्ट करून दमलेल्या जीवाला घरी आल्यावर आई मायेने घास भरवते. घरामध्ये मायेने करणारी, छोट्याशा घरट्यात सुखाने राहणारी आई जणू दुधावरची साय आहे.।।4।।

आज माझ्या अंगणात अनेक पाखरे दाणे टिपत आहेत, त्यांना पाहून जीव सुखावून जातो आहे. परंतु हिच पाखरे जेव्हा अचानक दूर उडून जातात, तेव्हा डोळ्यांतील अश्रू गालावर ओघळतात.।।5।।

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 3 माझ्या अंगणात

शब्दार्थ:

  1. शाळवाचं मोती – ज्वारीचे दाणे – Jowar
  2. काळ्या रानात – काळ्याभोर शेतात – (farm with black soil)
  3. लख्ख चांदण – चमचमणारे तारे – shining stars
  4. काळ्याशार – काळ्या कुळकुळीत – dark
  5. माती – अवील, मृदा – Soil, mud
  6. रास – ढीग – a heap
  7. चांदणं – चंद्राचा प्रकाश – the moonlight
  8. रानमेवा – रानातील – jungle fruits
  9. फळफळावळ गुण्यागोविंदाने – स्नेहाने – amicably
  10. शिणणे – थकणे – to be fatigued
  11. माय – आई, माता – mother
  12. दूध – क्षीर – milk
  13. आसू – अश्रू – tear
  14. दुधातली साय – दुधावरील मलई – milkcream
  15. घरटे – पक्ष्यांच घर – nest
  16. मोती-पवळे – ज्वारीच्या धान्याचे – pearl दाणे मोती व पोवळ्याप्रमाणे
  17. वाटणे डौलात – तोऱ्यात – with pride
  18. मिजास – गर्व, तोरा (arrogance)
  19. शिणतो – थकतो (to be fatigued)
  20. तृप्त होणे – समाधानी होणे (to get satisty)
  21. प्रशस्त – ऐसपैस (spacious)
  22. भित्रा – घाबरट (Timid)

वाकाचार:

1. गुण्यागोविंदाने राहणे – आनंदाने राहणे

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Sulabhbharati Chapter 9.1 वाचनाचे वेड Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

Marathi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड Textbook Questions and Answers

1. खालील प्रश्नांची एक-दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
सोनालीने काय करावे असे आईला वाटत होते?
उत्तर:
सोनालीने आपल्या अभ्यासाशिवाय दररोज किमान दोन पाने अवांतर वाचावीत, असे आईला वाटत होते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 2.
सोनालीच्या घरातील सर्वांना तिच्याकडे पाहून नवल का वाटत होते?
उत्तर:
वाचनाची बिलकूल आवड नसलेली सोनाली पुस्तक वाचनात रस घेत असल्याचे पाहून घरातील सर्वांना नवल वाटत होते.

प्रश्न 3.
सोनालीला प्रोत्साहन देण्यासाठी तिच्या बाबांनी काय केले?
उत्तरः
सोनालीला प्रोत्साहन देण्यासाठी तिच्या बाबांनी तिच्या वाढदिवसाला एक छानसे पुस्तक तिला भेट दिले.

2. खालील घटनांमागील कारणे लिहा.

प्रश्न 1.
आईने सोनालीच्या हातात एक गोष्टीचे पुस्तक दिले.
उत्तर:
सोनालीच्या आईला शाळेत पाहुणी म्हणून जायचे होते. तिथल्या मुलांना एक गोष्ट सांगायची होती. गोष्टीच्या पुस्तकातील एक गोष्ट सांगावी असे आईला वाटत होते. पण नक्की कोणती गोष्ट सांगावी ते समजत नव्हते. सोनालीने त्या पुस्तकातून छानशी गोष्ट निवडून दयावी असे आईला वाटले, म्हणून आईने सोनालीच्या हातात गोष्टीचे पुस्तक दिले.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 2.
आईने सोनालीला कथेचा सारांश’ लिहायला सांगितला.
उत्तरः
आईने दिलेल्या गोष्टीच्या पुस्तकातील सगळ्याच कथा सोनालीला आवडल्या. मात्र त्यातली कोणती कथा निवडावी ते तिला समजत नव्हते. सोनालीची ही समस्या समजताच आईने तिला कथेत नेमके काय आहे हे जाणून घेण्यासाठी प्रत्येक कथेचा सारांश लिहायला सांगितला.

प्रश्न 3.
सोनालीला आता ‘पुस्तके वाचत जा’, असे सांगण्याची गरज उरली नाही.
उत्तरः
सोनालीला अवांतर वाचनाची बिलकूल आवड नव्हती. आईला कथा निवडीत मदत करण्याच्या निमित्ताने गोष्टीचे पुस्तक वाचताना तिला त्यात रस वाटू लागला. कथेचा सारांश लिहिण्याच्या निमित्ताने तिने त्या पुन्हा पुन्हा वाचल्या. केवळ आईनेच नव्हे तर शाळेतल्या बाईंनीही यासाठी अभिनंदन करून शाबासकी दिली. सोनालीला फार आनंद झाला. प्रोत्साहन म्हणून बाबांनीही वाढदिवसाला पुस्तक भेट दिले. एकंदरीतच तिच्या वाचनाची आवड वाढल्यामुळे तिला आता ‘पुस्तके वाचत जा’, असे सांगण्याची गरज उरली नाही.

3. खालील आकृती पूर्ण करा.

प्रश्न 1.
खालील आकृती पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड 1
उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड 2

4. अभ्यासाबरोबरच तुम्हांला इतर कोणत्या गोष्टी करायला आवडतात? का ते लिहा.

प्रश्न 1.
अभ्यासाबरोबरच तुम्हांला इतर कोणत्या गोष्टी करायला आवडतात? का ते लिहा.
उत्तरः
अभ्यासाबरोबरच इतर अनेक गोष्टींचा छंद जोपासण्याची आवड मला घरच्यांमुळे लागली. मला मैदानी खेळ खेळण्यास खूप आवडतात. त्यामुळे शरीर सुदृढ रहाते. अवांतर वाचनामुळे समृद्ध जीवनाचा अनुभव मिळतो. मी फावल्या वेळात टीव्ही देखील पहाते. त्यामुळे बाहेरील जगातील घडामोडींचा अंदाज येतो. अभ्यासाबरोबरीने मी नृत्याची आवडही जोपासली आहे. त्यामुळे मन प्रसन्न वाटते. अभ्यासाबरोबरच इतर गोष्टींमध्येही रस घेतल्याने अभ्यासालाही प्रेरणा मिळते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

खेळू्र शबदराशी.

अ. खालील वाक्प्रचारांच्या अर्थाचा योग्य पर्याय निवडा व लिहा.

प्रश्न अ.
सफल होणे –
1. यशासाठी झटणे
2. यशस्वी होणे
3. अपयश येणे.
उत्तर:
1. यशस्वी होणे

प्रश्न आ.
नोंदी करणे
1. लिहून ठेवणे
2. नोंदवही लिहिणे
3. लक्षात ठेवणे.
उत्तर:
2. लिहून ठेवणे

प्रश्न इ.
आनंद गगनात न मावणे –
1. आनंद वाहून जाणे
2. दु:खी होणे
3. खूप आनंद होणे.
उत्तर:
3. खूप आनंद होणे

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न ई.
नवल वाटणे –
1. आश्चर्य वाटणे
2. खूप आनंद होणे
3. नाराज होणे.
उत्तर:
1. आश्चर्य वाटणे

आ. खालील शब्दांचा वाक्यात उपयोग करा.

प्रश्न अ.
आमूलाग्र
उत्तर:
जमिनीवर नवनवीन प्रयोग केल्यामुळे शेतीत आमूलाग्र बदल दिसून आला.

प्रश्न आ.
शाबासकी
उत्तर:
शाबासकीची एक थाप विदयार्थ्यांसाठी प्रोत्साहन ठरते.

प्रश्न इ.
अवांतर
उत्तर:
अवांतर गोष्टींच्या अतिरिक्त वापरामुळे अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होत असल्याचे आजकालच्या मुलांमध्ये आढळून येते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

इ. खालील शब्दांचे समानार्थी शब्द चौकटीतून शोधून लिहा.

प्रश्न 1.
अ. बक्षीस
आ. यश
इ. गोष्ट
ई. मदत
उ. आवड.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड 3
उत्तर:
पारितोषिक
विजय
कथा
साहाय्य
रस.

ई. हात व हस्त हे एकाच अर्थाचे शब्द आहेत. खालील शब्द वाचा व त्यांचे अर्थ समजून घ्या.

प्रश्न 1.
उत्तर:

  1. हस्तकला: हातांनी कागदापासून साकारलेली कला.
  2. हस्ताक्षर’: हातांनी लिहिलेले लेखन, अक्षर.
  3. हस्तांदोलन: दोन व्यक्तींनी एकमेकांशी हात मिळवण्याची कला.
  4. हातकंकण: हातात घालायचा दागिना, बांगडी.
  5. हातखंडा: एखाद्या गोष्टीत तरबेज असणे.
  6. हातमोजे: हातात घालायचे मोजे.
  7. हस्तक्षेप: एखादया गोष्टीत अनावश्यक दखल देणे, लुडबुड करणे.
  8. हातोहात: अगदी सहज.
  9. हातभार: मदत.
  10. हातभर: हाताच्या उंचीएवढे.
  11. हस्तरेषा: हातावरील रेषा.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

उपक्रम:

तुम्हांला आवडणाऱ्या विषयांची पुस्तके वाचा. वाचलेल्या प्रत्येक पुस्तकाचा थोडक्यात सारांश आपल्या वहीत लिहा.

आपण समजून घेऊया.

प्रश्न 1.
खालील वाक्ये वाचा.
(अ) अजय आणि विजय शाळेत पोहोचले अन् पावसाची रिपरिप सुरू झाली.
(आ) मला पाऊस खूप आवडतो, कारण मला पावसात भिजायला आवडते.
(इ) रमेश व रत्ना मावशीकडे पुण्याला गेले.
(ई) आम्ही खूप प्रयत्न केले म्हणून आम्ही जिंकलो.
(उ) बाबा रिक्षा किंवा बसने प्रवास करतात.

वरील वाक्यांतील अधोरेखित शब्द उभयान्वयी अव्यये आहेत. शिवाय, की, परंतु, म्हणजे, तरी, नि, अन् हे सर्व शब्द दोन शब्दांना किंवा दोन वाक्यांना जोडण्याचे काम करतात, म्हणून हे शब्द उभयान्वयी अव्यये आहेत.

लक्षात ठेवा:

उभय म्हणजे दोन व अन्वय या शब्दाचा अर्थ संबंध असा आहे. वाक्यातील दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये यांचा संबंध जोडणे, हे उभयान्वयी अव्ययाचे कार्य आहे.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 2.
खालील संवादातील उभयान्वयी अव्यये अधोरेखित करा.
आई: आपल्याकडे पाहुणे येणार आहेत, म्हणून आपण पुरणपोळी करूया.
अंकुश: आई, तू बटाट्याची भाजी अन् पुऱ्या कर म्हणजे मी तुला मदत करू शकेन, शिवाय स्वयंपाकही लवकर होईल. जर पाहुणे लवकर आले, तर त्यांना वेळेवर जेवायला मिळेल; पण पाहुण्यांना आवडेल ना आपण केलेला स्वयंपाक?
उत्तर:
“आपण सर्वांना मदत केली पाहिजे. या मदतीची सुरुवात घरापासून करा. मदत करण्याने आपल्याला तर आनंद होतोच; पण दुसऱ्याचा आनंद हा आपल्याला समाधान देऊन जातो. तुम्ही घरी किंवा इतर ठिकाणी कोणकोणती मदत करता, त्याची नोंद ठेवा आणि ती दर शनिवारी दाखवा.”

शिक्षकांसाठी:

विदयार्थ्यांना उभयान्वयी अव्ययांची विविध उदाहरणे देऊन अधिक सराव करून घ्यावा.

Class 7 Marathi Chapter 9.1 वाचनाचे वेड Additional Important Questions and Answers

खाली दिलेल्या वाक्यांतील रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरून वाक्य लिहा.

  1. आजकालच्या मुलांना ……………. म्हणजे कंटाळवाणी गोष्ट वाटते.
  2. ‘आपण सर्वांना मदत केली पाहिजे. या मदतीची सुरुवात ……………… करा.’
  3. आईने तिला प्रत्येक कथेचा थोडक्यात ……………… एका पानावर लिहिण्यास सांगितले.
  4. तिने आजपर्यंत कधीच ……………… वाचन केले नव्हते.

उत्तरे:

  1. वाचन
  2. घरापासून
  3. सारांश
  4. अवांतर.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

खालील प्रश्नांची एक-दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
सोनालीच्या घरात वाचनाची आवड कोणाकोणाला होती?
उत्तर:
सोनालीच्या घरात तिच्या आईला व मोठ्या भावाला वाचनाची आवड होती.

प्रश्न 2.
सोनालीने आईच्या कथा निवडीला मदत करण्याचा निर्णय का घेतला?
उत्तर:
शाळेतील बाईंनी सांगितल्याप्रमाणे सर्वांना मदत करण्याची व केलेल्या मदतीची नोंद ठेवण्याची सोनालीने सुरुवात केली होती. या नोंदीत आईला केलेल्या मदतीची नवीन नोंद होईल व बाई सगळ्यांसमोर आपले कौतुक करतील, शाबासकी देतील या विचाराने सोनालीने आईच्या कथा निवडीला मदत करण्याचा निर्णय घेतला.

खालील घटनांमागील कारणे लिहा.

प्रश्न 1.
सोनालीने नाईलाजाने दहा कथा वाचल्या.
उत्तर:
सोनालीच्या आईने तिला गोष्टीच्या पुस्तकातून एक कथा निवडण्यास सांगितले होते. त्या पुस्तकात छोट्या छोट्या कथा होत्या. नुसत्या कथांची नावे वाचून कोणती कथा निवडावी हे सोनालीला कळत नव्हते. म्हणून तिने शेवटी नाईलाजाने दहा कथा वाचल्या.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 2.
शाळेतील बाईंनी सोनालीच्या पाठीवर शाबासकी दिली.
उत्तर:
शाळेत गेल्यावर सोनालीने आपल्या आईला काय व कशी मदत केली हे सांगितले व एक कथाही ऐकवली. अवांतर वाचन केल्याचा तिच्यातील बदल सगळ्यांनाच आनंद देणारा होता. अशा प्रकारे आईला मदत केली म्हणून सोनालीचे बाईंनी अभिनंदन केले आणि वर्गात छान गोष्ट सांगितल्या बद्दल सोनालीच्या पाठीवर शाबासकी दिली.

खालील आकृती पूर्ण करा.

प्रश्न 1.
खालील आकृती पूर्ण करा.
उत्तर:
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड 4

पुढील उतारा वाचून सूचनेनुसार कृती करा.

कृती 1: आकलन कृती

प्रश्न 1.
खालील आकृतिबंध पूर्ण करा.
उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड 5

प्रश्न 2.
रिकाम्या जागा भरा.
1. ………… तर सगळ्याच आवडल्या, त्यांतली कोणती निवडावी ते समजेना. (गोष्टी, कथा, वस्तू)
2. आईला ते सारे पाहून तिचे खूप ……………. वाटले. (कौतूक, अग्रुप, वाईट)
उत्तर:
1. कथा
2. कौतुक

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

उतारा – पाठ्यपुस्तक पृष्ठ क्रमांक 31, 32

कथा तर सगळ्याच आवडल्या ………………….
………………………….. गगनात मावत नव्हता.

कृती 2: आकलन कृती

प्रश्न 1.
चौकट पूर्ण करा.
1. आईने पानावर काय लिहिण्यास सांगितले? [ ]
2. सारांश लिहिण्यासाठी सोनालीने काय घेतले? [ ]
उत्तर:
1. सारांश
2. पान

खालील प्रश्नांची एका वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
सोनालीला काय समजत नव्हते?
उत्तर:
सगळ्याच कथा आवडल्यामुळे त्यातली कोणती निवडावी हे सोनालीला समजत नव्हते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 2.
सोनालीचा आनंद गगनात का मावत नव्हता?
उत्तर:
आईने घरातल्या साऱ्यांपुढे तिचे कौतुक केल्यामुळे सोनालीचा आनंद गगनात मावत नव्हता.

कृती 3: व्याकरण कृती

प्रश्न 1.
खालील वाक्प्रचारांचा अर्थ सांगून वाक्यात उपयोग करा.
1. आनंद गगनात न मावणे – अतिशय आनंद होणे.
विवेकला सर्वोत्कृष्ट विदयार्थ्याचे बक्षीस जाहिर होताच त्याचा आनंद गगनात मावेनासा झाला.
2. नवल वाटणे – आश्चर्य वाटणे
सकाळी लवकर न उठणारा मिहिर सकाळी 6 वाजता उठलेला पाहताच आई-वडिलांना नवल वाटले.

प्रश्न 2.
खालील वाक्यांतील उभयान्वयी अव्यये शोधा.
1. ती आईकडे गेली व आपल्या समोरील समस्या सांगितली.
2. त्या पानावर कथेचे नाव अन् त्या कथेत काय सांगितले आहे ते थोडक्यात लिहिले.
उत्तर:
1. व
2. अन्

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

कृती 4: स्वमत

प्रश्न 1.
तुमच्यावर झालेल्या कौतुकाचा एखादा प्रसंग तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर:
मागच्या वर्षी आई-बाबांनी आजोबांच्या पंचाहत्तरी निमित्त फार मोठा कार्यक्रम आयोजित केला होता. अनेक नातेवाईक जमले होते. त्यात 4-5 लहान मुलेही होती. त्यातील 2 तर अगदीच वर्षा-दोन वर्षांची होती. कार्यक्रम रंगत आलेला असतानाच त्या लहान मुलांनी रडारड सुरू केली. कार्यक्रमाची रंगत कमी व्हायला नको म्हणून मी सर्व मुलांना घेऊन माझ्या खोलीत गेले व पुढील 2 तास मी त्यांना छानरित्या सांभाळले. माझ्याच आई-वडिलांनी नाही तर सर्व नातेवाईकांनी माझी वाहवा केली. माझे कौतुक केले.

खालील वाक्प्रचारांच्या अर्थाचा योग्य पर्याय निवडा व लिहा.

प्रश्न 1.
मन वळवणे –
1. दुसरीकडे नेणे
2. तयार करणे
3. नकार देणे.
उत्तर:
2. तयार करणे.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

खालील शब्दांचा वाक्यात उपयोग करा.

प्रश्न 4.
नवल
उत्तर:
सरकारी कार्यालयात कर्मचारी वेळेवर आलेले पाहून रामरावांना नवलच वाटले.

प्रश्न 5.
टीव्ही
उत्तर:
‘टीव्ही’ शाप की वरदान याचे उत्तर त्याचा वापर करणाऱ्या व्यक्तिगणिक बदलू शकते.

उभयान्वयी अव्यये:

व्याख्या: वाक्यातील दोन शब्दांना किंवा दोन वाक्यांना जोडण्याऱ्या शब्दांना ‘उभयान्वयी अव्यये’ म्हणतात.
उदा:

  1. रमेश व रत्ना मावशीकडे पुण्याला गेले.
  2. मला पाऊस खूप आवडतो, कारण मला पावसात भिजायला आवडते.
  3. आम्ही खूप प्रयत्न केले म्हणून आम्ही जिंकलो.

अपसरणचिन्ह:

व्याख्या: स्पष्टीकरण द्यायचे असल्यास किंवा बोलताबोलता विचारमालिका तुटल्यास ‘-‘ हे चिन्ह वापरतात. त्या चिन्हास ‘अपसरणचिन्ह’ म्हणतात. अपसरणचिन्हाची लांबी संयोगचिन्हा पेक्षा जास्त असते.
उदा:

  1. असे स्थळ – जे निसर्गरम्य आहे.
  2. आभाळ भरून आले, पण –

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 6.
खालील वाक्यांत अपसरणचिन्ह वापरून वाक्ये पुन्हा लिहा.
1. छोट्या समीरला रडताना बघून आशाताई धावत आल्या आणि
2. रूपेरी पडदा ज्याची माया भल्याभल्याला मोहात पाडते.
उत्तर:
1. छोट्या समीरला रडताना बघून आशाताई धावत आल्या आणि
2. रुपेरी पडदा – ज्याची माया भल्याभल्याला मोहात पाडते.

प्रश्न 7.
खालील शब्दांचे लिंग ओळखा.

  1. पुस्तक
  2. कॉम्प्युटर
  3. गोष्ट
  4. वही
  5. प्रसंग
  6. पान

उत्तरः

  1. नपुसकलिंग
  2. पुल्लिंग
  3. स्त्रीलिंग
  4. स्त्रीलिंग
  5. पुल्लिंग
  6. नपुसकलिंग.

प्रश्न 8.
खालील शब्दांचे वचन बदला.

  1. गेम
  2. पुस्तके
  3. गोष्ट
  4. कथा
  5. ओळ
  6. पाहुणी
  7. प्रसंग
  8. वही.

उत्तरः

  1. गेम्स
  2. पुस्तक
  3. गोष्टी
  4. कथा
  5. ओळी
  6. पाहुण्या
  7. प्रसंग
  8. वह्या.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 9.
खालील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द सांगा.

  1. आवड
  2. किमान
  3. छान
  4. समाधान
  5. नवीन
  6. कौतुक
  7. समस्या
  8. सोपे

उत्तरः

  1. नावड
  2. कमाल
  3. वाईट
  4. असमाधान
  5. जुने
  6. निंदा
  7. उपाय
  8. कठीण

खालील वाक्यांत विरामचिन्हे घालून वाक्य पुन्हा लिहा.

प्रश्न 1.
टीव्ही व्हिडिओ गेम्स कॉम्प्युटर मोबाईल या सर्वांशी त्यांची मैत्री पक्की झाली आहे.
उत्तरः
टीव्ही, व्हिडिओ गेम्स, कॉम्प्युटर, मोबाईल या सर्वांशी त्यांची मैत्री पक्की झाली आहे.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

प्रश्न 2.
तिने आईला मी पुन्हा एकदा पुस्तक वाचते म्हणून सांगितले.
उत्तरः
तिने आईला ‘मी पुन्हा एकदा पुस्तक वाचते’ म्हणून सांगितले.

प्रश्न 3.
मला खूप काही गोष्टी माहीत आहेत पण कोणती गोष्ट सांगू ते समजेना.
उत्तरः
मला खूप काही गोष्टी माहीत आहेत; पण कोणती गोष्ट सांगू ते समजेना.

वाचनाचे वेड Summary in Marathi

पाठ परिचय:

वाचनामुळे आपल्याला खूप फायदे होतात. वाचनासारखा दुसरा छंद नाही. म्हणूनच म्हटले आहे ‘वाचाल तर वाचाल’. या वाचनाचे महत्त्व सोनालीच्या आईला चांगले ठाऊक होते. आपल्या मुलीनेही असे अवांतर वाचन करावे, असे सोनालीच्या आईला वाटते. त्यासाठी सोनालीची आई एक युक्ती करते. ती युक्ती कशी सफल होते ते आपल्याला ‘वाचनाचे वेड’ या पाठात लेखिका आशा पाटील यांनी दाखवून दिले आहे.

Reading has a lot of advantages. There is no other hobby like reading. It has been said ‘if you read, you will survive’. Sonali’s mother knew the importance of reading. She feels her daughter should also read books other than studies. To inculcate this habit, Sonali’s mother uses a trick. The success of that trick has been narrated in this write up by the writer Asha Patil.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 9.1 वाचनाचे वेड

शब्दार्थ:

  1. अवांतर – इतर, ज्यादा – additional, extra
  2. मैत्री – दोस्ती – friendship
  3. नोंद – टाचण – a record
  4. उत्सुकता – कुतूहल, आतुरता – curiosity
  5. समस्या – अडचण – a problem
  6. अभिनंदन – प्रशंसा, वाहवा – congratulation
  7. प्रसंग – घटना – an incident
  8. प्रोत्साहन – उत्तेजन – encouragement
  9. आनंद गगनात न मावणे – खूप आनंद होणे
  10. नोंदी करणे – टाचण लिहून ठेवणे
  11. नवल वाटणे – आश्चर्य वाटणे
  12. मन वळवणे – तयार करणे
  13. प्रवृत्त करणे – च्यासाठी तयार करणे
  14. आमुलाग्र बदल होणे – संपूर्ण बदल होणे
  15. प्रोत्साहन देणे – प्रेरणा देणे
  16. सारांश – संक्षेप (summary)
  17. सदस्य – सभासद (member)
  18. हस्ताक्षर – (Handwriting)
  19. हस्तक्षेप – अनावश्यक दखल, लुडबुड (Interdict)
  20. मदत – सहाय्य(help)

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 5 बसंत गीत Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 5 बसंत गीत Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।

Question 1.
कौन सजकर आया है?
Answer:
वसंत ऋतु

Question 2.
मकरंद किसने चुराया?
Answer:
मधुप ने

Question 3.
कलि-कलि पर कलोल कौन कर रहा है?
Answer:
कुसुम

Question 4.
कोयल क्या गाती है?
Answer:
गीत

Question 5.
बौर किस पर लगा है?
Answer:
आम पर

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

Question 1.
वसंत ऋतु में मोर क्या कर रहा है?
Answer:
वसंत ऋतु में मोर ठुमक-ठुमककर नाच रहा है।

Question 2.
सरसों कैसी फूली हैं?
Answer:
सरसों पीली-पीली फूली हैं।

Question 3.
बिछौने के ऊपर अमित रंग कौन बरसाती है?
Answer:
बिछौने के ऊपर अमित रंग हरी-हरी मटर बरसाती है।

Question 4.
वसंत ऋतु में सुगंध कहाँ-कहाँ फैल रही है?
Answer:
वसंत ऋतु में वन-बाग और बगीचों में सुगंध फैल रही है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

निम्नलिखित शब्दों में से सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

(कोयलिया, ऋतु, कलि-कलि, मधुप गन, अमवा)

Question 1.
अजी गाओ रे ………. बसंत सजि आयो।
Answer:
ऋतु

Question 2.
……………’ करत कलोल कुसुम मन।
Answer:
कलि-कलि

Question 3.
गुन-गुन-गुन गुन गूंजे ………
Answer:
मधुप गन

Question 4.
गीत ………… गायो।
Answer:
कोयलिया

Question 5.
अरु बौर ……… पे छायो।
Answer:
अमवा

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

व्याकरण और भाषाभ्यास

निम्नलिखित शब्दों के तीन पर्यायवाची शब्द लिखिए।

  1. कुसुम
  2. मधुप
  3. सुगंध
  4. वन
  5. वसंत ऋतु

Answer:

  1. फूल, पुष्प, सुमन
  2. भ्रमर, भौंरा, मधुकर
  3. खुशबू, महक, सुवास
  4. कानन, अरण्य, जंगल
  5. ऋतुराज, मधुमास, मधुऋतु

उचित विशेषण-विशेष्य की जोड़ियाँ मिलाइए।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत 2
Answer:
१ – ख
२ – ग
३ – घ
४ – क

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

निम्नलिखित शब्दों के समान तुकवाले (लयात्मक) शब्द कविता के आधार पर लिखिए।

  1. मुस्कायो
  2. उड़ायो
  3. छायो
  4. आयो

Answer:

  1. चुरायो
  2. गायो
  3. बरसायो
  4. आयो

लेखन विभाग

वसंत ऋतु में प्रकृति में क्या-क्या परिवर्तन होते हैं? कविता के आधार पर लिखिए।
Answer:
वसंत ऋतु के आने पर प्रकृति पूरी तरह से सज गई है। कवि सबसे इस सौंदर्य का गान गाने के लिए कह रहे हैं। प्रत्येक कलि कल्लोल कर रही है और उन्हें देख फूल मुस्कुराने लगे हैं। भौरों का समूह गुन-गुन का गुंजार कर रहे हैं और फूलों से मधुर मकरंद चुरा रहे हैं। वन, बाग और बगीचे में चारों तरफ खुशबू फैल रही है। मोर ठुमकठुमककर नाच रहे हैं और कोयल गीत गा रही है। पीलीपीली सरसों में फूल खिल चुके हैं और आमों पर बौर छा गए हैं। हरी-हरी मटर असीमित रंग बरसा रही हैं। वसंत में प्रकृति सज गई है सभी मिलकर वसंत गीत गा रहे हैं।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 5 बसंत गीत

आकारिक मूल्यमापन

  1. मौसम के अनुसार होनेवाले परिवर्तन पर चर्चा कीजिए।
  2. बसंत ऋतु से संबंधित अन्य कोई कविता सुनिए।
    वर्षा ऋतु
    शीत ऋतु
    ग्रीष्म ऋतु
  3. तीनों ऋतु में हम कौन-से कपड़े पहनते हैं? चार्ट बनाओ।

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Sulabhbharati Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय – 2

Marathi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय Textbook Questions and Answers

1. चित्र पाहा. संवाद वाचा व त्यावरून खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय

  • आई: अरे जॉर्डन, किती हा तुझ्या कपड्यांचा ढीग?
  • जॉर्डन: आई, काय करू मी या जुन्या कपड्यांचं?
  • आई: मुळात आवश्यक आहे तेवढेच नवीन कपडे घ्यावेत. त्यांचा पुरेपूर वापर करावा.
  • जॉर्डन: अगं हो, पण आता काय करू ते सांग ना!
  • आई: यातले जे कपडे वापरण्यासाठी चांगले आहेत, ते बाजूला कर. जे तुझ्या अंगाला येत नाहीत, जे फाटले आहेत ते वेगवेगळे कर. जॉर्डन:
  • आई: आपण या जुन्या कपड्यांचा पुनर्वापर करू शकतो का?
  • आईः हो, नक्कीच. त्यासाठी आपल्यात फक्त कलात्मकता पाहिजे.
  • जॉर्डन: आई, काय काय बनवता येईल गं या कपड्यांचं?
  • आईः तुला सुट्टी आहे ना आज, चल आपण दोघं मिळून बनवूया. (आई जॉर्डनला पर्स, तोरण, पायपुसणी बनवून दाखवते.)
  • जॉर्डन: आई, किती छान झाल्यात गं या वस्तू. खूपच छान दिसत आहेत. खरंच, आपण जुन्या कपड्यांपासून वेगवेगळ्या सुंदर वस्तू बनवू शकतो. यामुळे नक्कीच जुन्या कपड्यांचा पुनर्वापर होईल.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय

विचार करा. सांगा.

प्रश्न 1.
आपल्याला लहान झालेले, पण इतरांना वापरता येतील अशा कपड्यांचे तुम्ही काय करता?
उत्तर:
मला लहान झालेले कपडे मी माझ्या घरी काम करणाऱ्या शांता मावशींच्या मुलांना देते. कधी कधी असे कपडे जमा करून मी अनाथ आश्रमातही पोहचवते.

प्रश्न 2.
जुन्या कपड्यांचे काय काय बनवता येईल असे तुम्हांला वाटते?
उत्तरः
जुन्या कपड्यांपासून पर्स, तोरण, पायपुसणी, सतरंजी, गोधडी, उशांचे अभ्रे, नवीन कपडे बनविता येतील.

प्रश्न 3.
आवश्यक तेवढेच कपडे खरेदी केल्यामुळे कोणते फायदे होतील, असे तुम्हांला वाटते?
उत्तरः
आवश्यक तेवढेच कपडे खरेदी केल्यामुळे अनावश्यक कपड्यांची गर्दी होणार नाही. पैशांची बचत होईल, जागेचीही
बचत होईल व वेळेचीही बचत होईल.

शिक्षकांसाठी:

विदयार्थ्यांकडून वेगवेगळ्या टाकाऊ वस्तूंपासून विविध कल्पक वस्तू तयार करून घ्याव्यात. त्या वस्तू तयार केल्यानंतर त्यांचे अनुभव वर्गात सादर करून घ्यावे.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय

Class 7 Marathi Chapter 11.2 आपली समस्या आपले उपाय Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
कपड्यांप्रमाणे इतर कोणत्या गोष्टींचा अतिरेक टाळता येऊ शकतो?
उत्तरः
कपड्यांप्रमाणेच वह्यांचा अतिरेक पाने कमीत कमी वापरून टाळता येऊ शकतो. बाहेरच्या खाण्यावरही मर्यादा आणून आपण पैशांचा व आपल्या आरोग्याचा अपव्यय टाळू शकतो.

शब्दार्थ:

  1. पुनर्वापर – (reuse)
  2. अपव्यय – वाया जाणे (wastage)

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 4 शब्द संपदा Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 4 शब्द संपदा Textbook Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के तीन-चार वाक्यों में उत्तर लिखिए।

Question 1.
‘भाषा’ का क्या अर्थ है, इसके कारण क्या हुआ है?
Answer:
‘भाषा’ का अर्थ है – सार्थक शब्दों का व्यवस्थित क्रमबद्ध संयोजन। इसके कारण दुनिया की सभी ज्ञानशाखाओं का विकास हुआ। यही सभी प्रगति की जड़ में है।

Question 2.
भाषा समृद्ध कैसे होती है?
Answer:
हिंदी में ऐसे हजारों शब्द हैं जो संस्कृत, अरबी, फारसी, अंग्रेजी, पुर्तगाली से आए हैं। कुछ ऐसे भी हैं जो दो भिन्न भाषाओं के मेल से बने हैं। अन्य अनेक भाषाओं के शब्दों के आने से भाषा समृद्ध होती है।

Question 3.
शब्दों के बारे में लेखक के विचार बताइए।
Answer:
लेखक के अनुसार शब्दों का संसार बड़ा विचित्र होता है। यही मनुष्य को ज्ञान से और मनुष्य को मनुष्य से जोड़ते हैं। शब्द निर्जीव होते हैं। मनुष्य उन्हें अर्थ देकर जीवंत बनाते हैं। जब शब्द जीवंत हो जाते हैं, तो उनमें मनुष्य के गुण दोष आने लगते हैं। वे भी मनुष्य की तरह किसी अन्य भाषा के शब्दों को मित्र तो किसी को शत्रु बना लेते हैं। कुछ मिलनसार होते हैं, तो कुछ अड़ियल होते हैं; जो किसी से नहीं मिलते हैं। यही हमारे चरित्र, बुद्धिमत्ता, समझ और संस्कार दर्शाते हैं।

Question 4.
वाचन-संस्कृति बढ़ाने से होने वाले लाभ लिखिए।
Answer:
वाचन-संस्कृति बढ़ाने से स्वयं की शब्द संपदा में वृद्धि होती है। शब्द संपदा की वृद्धि होने पर हमारी समझ बढ़ती है कि किस समय, किसके सामने, किस प्रकार के शब्दों का प्रयोग करना चाहिए। इससे हमारे चरित्र, बुद्धिमत्ता, समझ, संस्कार समृद्ध, सुंदर व सुगठित होते हैं।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

स्वयं अध्ययन

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा 2
Answer:
हमारी वाणी शिष्ट होनी चाहिए। कहा गया है ‘सत्यं ब्रूयात्’ यानी सत्य से युक्त वाणी बोलनी चाहिए। “प्रिय बूयात्’ प्रिय बोलना चाहिए। अहंकार रहित वाणी बोलनी चाहिए। जिसे सुनकर सुननेवाला भी सुखी हो जाए और अपने मन को भी शांति मिले। विवेक पूर्ण वाणी बोलनी चाहिए अर्थात कहाँ, किससे और कैसी वाणी बोलनी चाहिए उसका पूर्ण विचार करके बोलना चाहिए। बड़ों के लिए आदरार्थक शब्दों का प्रयोग करना चाहिए साथ ही सत्य यदि अप्रिय हो, तो नहीं बोलना ही हितकर होता है।

जरा सोचो…..

‘यदि तुम पशु-पक्षियों की बोलियाँ समझ पाते तो…’ विषय पर आधारित संवाद लिखिए। (संवाद लेखन)
Answer:
आशीष – आयुष, क्या तुमने प्रातः भ्रमण कर लिया?
आयुष – हाँ, भ्रमण तो कर लिया पर अभी और करना था। तब तक एक करुण स्वर ने…..
आशीष – करुण स्वर?
आयुष – हाँ, मित्र यह चिड़िया अचानक मेरे सामने आकर गिर पड़ी।
आशीष – क्या हुआ है इसे?
आयुष – पता नहीं यार! यह मेरे सामने गिरी और छटपटाते हुए ची… चौं… कर रही थी।
आशीष – शायद तुम ठीक कह रहे हो; पर कौए को इससे क्या दुश्मनी हो सकती है जो वह इसे मारेगा?
आयुष – वह तो यह चिड़िया ही बता सकती है। शायद यह कुछ कहना चाहती है। परंतु हम इसकी भाषा नहीं समझ पा रहे हैं।
आशीष – चलो इसे साथ ले चलते हैं।

विचार मंथन

‘कथनी मीठी खाँड़-सी’ इस विषय पर आधारित एक अनुच्छेद लिखिए। (अनुच्छेद-लेखन)
Answer:
‘कथनी’ का अर्थ है हमारा कथन अर्थात हमारी वाणी। हमारी वाणी मीठी होनी चाहिए। एकदम गुड़ के समान। कहने का आशय यह है कि हम जो भी बोले उसका प्रभाव सुनने वाले के ऊपर अच्छा व सकारात्मक हो। एक बार मुख से शब्द निकल जाए तो वह वापस नहीं आता है। वाणी के कारण दोस्त और दुश्मन बनते हैं।

मधुर वाणी को औषधि के समान माना गया है। जिसे सुनकर सुनने वाला शांत एवं आनंदित हो जाता है तथा अपने मन को भी परम सुख की अनुभूति होती है। तभी तो कहा गया है। “ऐसी वाणी बोलिए, मन का आपा खोय। औरन को शीतल करे, आपहू शीतल होय।।”

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

सुनो तो जरा:

भारत के संविधान की उद्देशिका सुनो और दोहराओ।

‘बातै हाथी पाइए, बातै हाथी पाँव’ विषय पर अनुच्छेद लिखिए। (अनुच्छद-लखन)
Answer:
बात से हम सब कुछ हासिल कर सकते हैं। ‘बातै हाथी पाइए’ का अर्थ है – बात से हाथी प्राप्त करना। यदि आप को बोलने की कला आती है, तो आपकी हर बात पूरी हो सकती हैं। बड़ी-से-बड़ी इच्छाएँ आपकी पूरी हो सकती हैं। इसके विपरीत यदि बात करने नहीं आता है, तो कहीं भी आप समस्या उपस्थित कर सकते हैं। जो कार्य आसानी से संपन्न हो सकता है।

वह काम बिगड़ भी सकता है। यही नहीं यदि आपने किसी को कटु वाणी बोल दी, तो वह आग बबूला भी हो सकता है। संभवतः वह आपको मार-मार कर हाथी पाँव जैसा भी बना सकता है। अत: बात करते समय हमेशा सतर्क रहना चाहिए। सोच-समझकर बात करनी चाहिए। आपकी बात का सुनने वाले पर क्या प्रभाव पड़ेगा? यह विचार करके ही बोलना चाहिए।

खोजबीन

हजारी प्रसाद द्विवेदी की ‘कबीर ग्रंथावली’ से पाँच दोहे दंडकर सुंदर अक्षरों में लिखिए। (कविता लेखन)
Answer:
(१) दुख में सुमिरन सब करे, सुख में करे न कोय।
जो सुख में सुमिरन करे, दुख काहे को होय।।१।।

(२) तिनका कबहुँ ना निंदिये, जो पाँव तले होय।
कबहुँ उड़ आँखों पड़े, पौर घनेरी होय।।२।।

(३) गुरु गोविंद दोऊ खड़े, काके लागूं पाय।
बलिहारी गुरु आपनो, गोबिंद दियो बताय।।३।।

(४) जाति न पूछो साधुकी, पूछि लीजिए ज्ञान।
मोल करो तलवार का, पड़ी रहन दो म्यान ।।४।।

(५) माया मरी न मन मरा, मर-मर गया शरीर।
आशा तृष्णा ना मरी, कह गए दास कबीर।।५।।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

अध्ययन कौशल:

जानकारी प्राप्त करने के विविध संदर्भ स्रोतों के बारे में पढ़ो और उनका संकलन करो।

सदैव ध्यान में रखो

शब्दों का प्रयोग सावधानी से करना चाहिए।

भाषा की ओर

नीचे दिए गए वाक्य पढ़ो और उपयुक्त शब्द उचित जगह पर लिखो:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा 1

(१) लक्ष्मी ……. यहाँ से दस ……. दूरी पर है। (मील, मिल)
(२) …….. छोड़ दूंगा पर ……. नहीं छोडूंगा। (प्रण, प्राण)
(३) ………. को देखकर रुचिका …….. पड़ी। (हँस, हंस)
(४) शब्द ……. में ……शब्द मिलता है। (कोष, कोश)
(५) …….. रात ……. दुखियों की सेवा करना सभी का कर्तव्य है। (दीन, दिन)
(६) नदी के ………. का ……… जल समेटा नहीं जा सकता। (कुल, कूल)
(७) ………. दिवाली में जलाकर देहरी पर रख …….। (दिया, दीया)
(८) बालंक ………. से पानी ……. है। (पीता, पिता)
Answer:
(१) मिल, मील
(२) प्राण, प्रण
(३) हंस, हँस
(४) कोश, कोष
(५) दिन, दीन
(६) कूल, कुल
(७) दीया, दिया
(८) पिता, पीता

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 4 शब्द संपदा Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित शब्दों में से सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

(मिलनसार, विचित्र, ज्ञान, मालिका, हानिकारक, शब्द, स्वयं)

Question 1.
शब्दों का यह संसार बड़ा ……….है।
Answer:
विचित्र

Question 2.
शब्द ही मनुष्य को ………… से जोड़ते हैं।
Answer:
ज्ञान

Question 3.
हिंदी के शब्द …………… है।
Answer:
मिलनसार

Question 4.
………… के उच्चारण के पूर्व हमें सोचना चाहिए।
Answer:
शब्द

Question 5.
अनाप-शनाप शब्दों का प्रयोग हमेशा ……….. होता है।
Answer:
हानिकारक

Question 6.
प्रत्येक व्यक्ति के पास …… की शब्द संपदा होती है।
Answer:
स्वयं

Question 7.
तुम भी शब्द संपदा के ………………” हो जाओगे।
Answer:
मालिक

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

निम्नलिखित वाक्य सही है या गलत लिखिए।

Question 1.
ज्ञान शाखाओं का नाश भाषा के कारण हुआ।
Answer:
गलत

Question 2.
शब्द ही मनुष्य को मनुष्य से जोड़ते हैं।
Answer:
सही

Question 3.
विज्ञान की दृष्टि से अक्षर ध्वनि के चिह्न हैं।
Answer:
सही

Question 4.
तमिल भाषा के शब्द मिलनसार होते हैं।
Answer:
गलत

Question 5.
शब्द संपदा को बढ़ाने के लिए साहित्य के वाचन की जरूरत होती है।
Answer:
सही

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।

Question 1.
सार्थक शब्दों का व्यवस्थित क्रमबद्ध संयोजन क्या कहलाता है?
Answer:
भाषा

Question 2.
शब्दों को अर्थ कौन देता है?
Answer:
मनुष्य

Question 3.
न्यूटन के अनुसार सफलता के लिए कितने प्रतिशत परिश्रम की जरूरत होती है?
Answer:
९०(नब्बे)

Question 4.
शब्दों के विभिन्न अर्थों को जानने के लिए किसकी जरूरत होती है?
Answer:
शब्दकोश

Question 5.
शब्द संपदा को बढ़ाने के लिए क्या पढ़ना चाहिए?
Answer:
साहित्य

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

Question 1.
दुनिया के सभी ज्ञान शाखाओं का विकास किसके कारण हुआ?
Answer:
दुनिया के सभी ज्ञान शाखाओं का विकास भाषा के कारण हुआ।

Question 2.
किसकी ताकत की ओर हमारा ध्यान कभी नहीं जाता?
Answer:
शब्दों की ताकत की ओर हमारा ध्यान कभी नहीं जाता।

Question 3.
किन शब्दों को हमें अपने जीवन व्यवहार से निकालकर बाहर करना चाहिए?
Answer:
जो शब्द हमें निष्क्रिय करते रहते हैं। उन्हें अपने जीवन व्यवहार से निकालकर बाहर करना चाहिए।

Question 4.
शब्दों के उच्चारण के पूर्व हमें क्यों सोचना चाहिए?
Answer:
शब्दों के उच्चारण के पूर्व हमें सोचना चाहिए क्योंकि हमारे मुख से उच्चरित शब्द हमारे चरित्र बुद्धिमत्ता, समझ और संस्कारों को दर्शाते हैं।

Question 5.
परीक्षा में अच्छी श्रेणी कैसे प्राप्त होती है?
Answer:
परीक्षा में सुंदर, उपयुक्त और अर्थमय शब्दों से जो वाक्य लिखे जाते हैं; उस कारण ही अच्छी श्रेणी प्राप्त होती है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखिए।

  1. आधुनिक
  2. उन्नति
  3. सार्थक
  4. व्यवस्थित
  5. निर्जीव
  6. निष्क्रिय
  7. सज्जन
  8. गुण

Answer:

  1. प्राचीन
  2. अवनति
  3. निरर्थक
  4. अव्यवस्थित
  5. सजीव
  6. सक्रिय
  7. दुर्जन
  8. अवगुण

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

निम्नलिखित शब्दों के तीन पर्यायवाची शब्द लिखिए।

  1. मनुष्य
  2. मित्र
  3. माँ
  4. पिता

Answer:

  1. नर, मानव, मनुज
  2. सखा, दोस्त, साथी
  3. जननी, अंबा, माता
  4. जनक, बापू, पितृ

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

पाठ में से हिंदीतर भाषा के शब्दों को चुनकर लिखिए एवं उनका वर्गीकरण कीजिए।
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा 3

निम्नलिखित शब्दों में से अंग्रेजी और हिंदी के शब्दों को अलग कीजिए।

माई, अम्मा, बाबा, ब्रश, रेल, पेंसिल, रेडियो, अक्का, कार, अण्णा, स्कूटर, परीक्षा, दादा, बापू, स्टेशन, माँ, मम्मी, डॅडी
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा 4

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

‘दार’ प्रत्यय लगाकर पाँच शब्द बनाइए।

जैसे – थाने + दार = थानेदार
Answer:

  1. ईमान + दार – इमानदार
  2. जमीन + दार – जमींदार
  3. दुकान + दार = दुकानदार
  4. समझ + दार = समझदार
  5. शान + दार = शानदार

दैनिक बोल चाल में प्रयुक्त शब्दों के हिंदी समानार्थी शब्द लिखिए।
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा 5

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 4 शब्द संपदा

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Sulabhbharati Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

Marathi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम Textbook Questions and Answers

1. खालील प्रश्नांची एक-दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न अ.
नवीन पाऊस सुरू होण्याचा मातीवर काय परिणाम होतो?
उत्तरः
नवीन पाऊस जेव्हा सुरू होतो, तेव्हा मातीचा रम्य सुंदर वास सुटत असतो.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

प्रश्न आ.
श्यामने कोणता निश्चय केला होता?
उत्तरः
गणेश चतुर्थीस गावाला जाताना धाकट्या भावास कोट किंवा सदरा शिवून न्यावयाचा, असा निश्चय श्यामने केला होता.

प्रश्न इ.
लहान भावाला आईने कसे समजावले?
उत्तरः
एके दिवशी श्यामचा लहान भाऊ नवीन सदऱ्यासाठी हट्ट धरून बसला होता, त्यावेळेस त्याची समजूत घालताना आई म्हणाली, तुझे अण्णादादा मोठे होतील, रोजगारी होतील, मग तुला सहा महिन्यांनी नवीन सदरा शिवतील. आता नको हट्ट धरू.

प्रश्न ई.
श्यामचे वडील वरचेवर दापोलीला कशासाठी जात?
उत्तरः
श्यामचे वडील वरचेवर दापोलीला कोर्ट-कचेरीच्या कामासाठी जात असत.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

प्रश्न उ.
श्यामला चालण्याचे श्रम का वाटत नव्हते?
उत्तरः
आपल्या लहान भावासाठी शिवलेला नवीन कोट कधी एकदा भावाला देतो, असे श्यामला झाले होते. श्यामच्या हृदयात प्रेमपूर आला होता. सुखस्वप्नात तो दंग होता. त्यामुळे त्याला चालण्याचे श्रम वाटत नव्हते.

2. खालील आकृत्या पूर्ण करा. 

प्रश्न अ.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 1
उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 3

प्रश्न आ.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 2
उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 4

3. का ते लिहा.

प्रश्न अ.
श्यामचे डोळे अणूंनी न्हाले होते.
उत्तर:
श्यामने बाबांनी दिलेले खाऊचे पैसे साठवून आपल्या लहान भावासाठी कोट शिवून घेतला होता. तो कोट तयार झाला तेव्हा तो पाहून श्यामचे डोळे अधूंनी न्हाले होते.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

प्रश्न आ.
श्याम ज्यांच्या घरी राहायचा त्यांनी त्याला ‘जाऊ नको’ असे म्हटले.
उत्तर:
पावसापाण्याचे दिवस होते. नदीनाल्यांना पूर आले होते. पिसईचा पया, सोंडेघरचा पया यांना उतार नव्हते, यामुळे श्याम ज्यांच्या घरी राहायचा त्यांनी त्याला जाऊ नको असे म्हटले.

प्रश्न इ.
पिसईचा पह्या दुथडी भरून वाहत होता.
उत्तर:
जोराचा पाऊस पडत होता. त्याच्या पाण्याला खूप जोर होता, त्यामुळे पिसईचा पह्या दुथडी भरून वाहत होता.

प्रश्न ई.
श्यामने सांगितलेली हकिकत ऐकून आईला गहिवर आला.
उत्तर:
श्यामची आई त्यांच्या लहान भावाला नेहमी म्हणत असे, “तुझे अण्णा, दादा मोठे होतील मग तुला नवीन कोट शिवतील”. त्याप्रमाणे श्यामने स्वत:च्या खाऊचे पैसे साठवून आपल्या लहान भावासाठी नवीन कोट शिवून आणला होता म्हणून श्यामने सांगितलेली हकिकत ऐकून आईला गहिवर आला.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

चर्चा करा. सांगा.

‘पंख असते तर एकदम उडून गेलो असतो’ यामागील श्यामची कल्पना काय असावी, याबाबत मित्रांशी चर्चा करा.

खेळूया शब्दांशी.

(अ) खाली दिलेल्या शब्दांच्या विरुद्ध अर्थाचे शब्द चौकटीतून शोधून लिहा.
थंड, सापडणे, सुगंध, थोरला, जुना, लक्ष, स्मृती
दुर्गंध, विस्मृती, नवीन, गरम, दुर्लक्ष, धाकटा, हरवणे.

(आ) गटात न बसणारा शब्द ओळखा व लिहा. तो शब्द गटात का बसत नाही ते सांगा.

  1. समीरा, विनीता, त्यांनी, निखिल.
  2. मी, सातपुते, त्याने, तिला.
  3.  हिमालय, सुंदर, प्रसन्न, भव्य.
  4. लिहिणे, आम्ही, गाणे, वाचणे.

उत्तर:

  1. त्यांनी – ‘त्यांनी’ हे सर्वनाम आहे व इतर सर्व विशेष नामे आहेत.
  2. सातपुते – ‘सातपुते’ हे विशेष नाम आहे. इतर सर्व सर्वनामे आहेत.
  3. हिमालय – ‘हिमालय’ हे विशेष नाम आहे. बाकी सर्व भाववाचक नामे आहेत.
  4. आम्ही – ‘आम्ही’ हे सर्वनाम आहे. बाकी सर्व क्रियापदे आहेत.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

लिहिते होऊया.

प्रश्न 1.
तुम्ही तुमच्या धाकट्या भावासाठी/बहिणीसाठी कोणकोणत्या भेटवस्तू घेता? कोणकोणत्या प्रसंगी घेता?
उत्तर:
आम्ही आमच्या धाकट्या भावासाठी/बहिणीसाठी वाढदिवसाला पुस्तक देतो. भेटकार्ड देतो. एखादे चांगले काम केले की चॉकलेट देतो. अभ्यासात चांगले गुण मिळाले की एखादे चित्र भेट म्हणून देतो.

 

खाली दिलेल्या शब्दांचे क्रियाविशेषण अव्ययांच्या प्रकारांनुसार चौकटीत वर्गीकरण करा.
तिथे, दररोज, टपटप, क्षणोक्षणी, सावकाश, पलीकडे, अतिशय, पूर्ण, परवा, समोरून, जरा, मुळीच, कसे, वर, थोडा, सतत, झटकन
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 5
उत्तर:
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 8

Marathi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम Important Additional Questions and Answers

खाली दिलेल्या वाक्यांतील रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरून वाक्ये पुन्हा लिहा.

  1. तप्त जमिनीला …………. शांतवू लागले.
  2. थंडीच्या दिवसांत ……………. चौघडी’ करून गळ्याशी बांधून शाळेत जावयाचे.
  3. एक ……………. माझ्या पायाजवळून उडी मारून गेली.
  4. पिसईचा पह्या ……………….. भरून वाहत होता.
  5. ……………. दगड पायांना खुपत होते; परंतु माझे तिकडे लक्ष नव्हते.
  6. त्या ………………. नाचातून मी चाललो होतो.
  7. वडील ……………… करत होते व आईने शेगडीत ………………. शेकण्यासाठी दिले होते.
  8. ”……………. पह्याला पाणी नव्हते का रे?”
  9. या प्रेमावर कोणाची ……………. नको पडायला.

उत्तर:

  1. मेष
  2. धोतर
  3. नानेटी
  4. दुथडी
  5. सुयांसारखे
  6. पंचमहाभूतांच्या
  7. संध्या, निखारे
  8. सोंडेघरच्या
  9. दृष्टी

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

असे कोण कोणास म्हणाले ते लिहा.

प्रश्न 1.
“तुझे अण्णा – दादा मोठे होतील, रोजगारी होतील, मग तुला सहा महिन्यांनी नवीन सदरा शिवतील. आता नको हट्ट धरू.”
उत्तर:
श्यामची आई आपल्या लहान मुलाला (पुरुषोत्तमला)
म्हणाली.

प्रश्न 2.
“इतक्या पावसातून श्याम कशाला आलास? सारा भिजलास ना?”
उत्तर:
श्यामची आई श्यामला म्हणाली.

प्रश्न 3.
“सोंडेघरच्या पल्याला पाणी नव्हते का रे?”
उत्तर:
श्यामचे वडील श्यामला म्हणाले.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

प्रश्न 4.
“हो परंतु मी आलो कसातरी!”
उत्तर:
श्याम वडिलांना म्हणाला.

प्रश्न 5.
“हा नवीन कोट कोणाला रे?”
उत्तर:
श्यामचा धाकटा भाऊ श्यामला म्हणाला.

प्रश्न 6.
“कोणाच्या पैशांना हात तर नाही ना लावलास?”
उत्तर:
श्यामची आई श्यामला म्हणाली.

प्रश्न 7.
“आई, मी कर्ज काढले नाही, चोरलेही नाहीत, फीचेही खर्चिले नाहीत.”
उत्तर:
श्याम त्याच्या आईला म्हणाला.

प्रश्न 8.
“मग उधार का शिवून आणलास, श्याम?”
उत्तरः
श्यामचे वडील श्यामला म्हणाले.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

खालील प्रश्नांची एक – दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
आईने श्यामला कातर’ स्वरात काय विचारले?
उत्तर:
आईने श्यामला कातर स्वरात विचारले की, “श्याम कोणाच्या पैशांना हात तर नाही ना लावलास?”

प्रश्न 2.
श्यामने नवीन कोट शिवण्यासाठी काय केले?
उत्तर:
वडीलांनी खाऊसाठी दिलेले आणा-दोन आणे खाऊसाठी खर्च न करता, दोन-तीन महिने ते जमवून श्यामने त्या पैशांचा पुरुषोत्तमला नवीन कोट शिवला.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

शब्दार्थ:

  1. चौघडी – चार घड्या (four folded)
  2. पहया – ओढा (stream)
  3. कातर – कापरा, थरथरणारा (trembling)

खालील आकृत्या पूर्ण करा.

प्रश्न 1.
श्याम भावंडास काय आणू शकत नव्हता?
उत्तरः
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 6

पुढील उतारा वाचून सूचनेनुसार कृती करा.

कृती 1: आकलन कृती

प्रश्न 1.
आकृतिबंध पूर्ण करा.
Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम 7
उत्तरः

प्रश्न 2.
रिकाम्या जागा भरा.

  1. ………………. डोळे होते.
  2. हृदयात ………….” आला होता.
  3. …………… नवीन कपडे करतात.

उत्तर:

  1. ध्येयावर
  2. प्रेमपूर
  3. गौरी-गणपतीत

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

कृती 2: आकलन कृती

प्रश्न 1.
चौकट पूर्ण करा.

  1. श्याम रोज मोजत असलेले[ ]
  2. श्याम हयास भीक घालणार नव्हता [ ]

उत्तर:

  1. पैसे
  2. नदीनाल्यास

खालील प्रश्नांची एक – दोन वाक्यांत उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
श्याम शिंप्याकडे मापासाठी कोणाला बरोबर घेऊन गेला?
उत्तर:
श्याम शिंप्याकडे मापासाठी आपल्या भावाच्या वयाच्या एका मुलाला बरोबर घेऊन गेला

प्रश्न 2.
श्यामने कोटासाठी किती कापड व किती अस्तर घेतले?
उत्तर:
श्यामने कोटासाठी दोन वार कापड व अर्धा वार अस्तर घेतले.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

कृती 3: व्याकरण कृती

प्रश्न 1.
खालील शब्दांचे वचन बदला.

  1. सुट्टी
  2. कोट
  3. नाले
  4. खिसा

उत्तर:

  1. सुट्ट्या
  2. कोट
  3. नाला
  4. खिसे

खालील वाक्यांतील क्रियाविशेषण अव्यये शोधा व त्यांचे प्रकार सांगा.

प्रश्न 1.
रोज पैसे मोजत होतो.
उत्तर:
रोज – कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यय

कृती 4: स्वमत

प्रश्न 1.
तुम्ही पैसे साठवता का? साठवलेल्या पैशांचा उपयोग कशासाठी करण्याची तुमची इच्छा आहे?
उत्तर:
मला प्रथम पैसे साठवण्याची सवय नव्हती. पण आजीने छोटीशी पिगी बैंक आणून देताच मला त्यात पैसे साठवण्याची सवय जडली. त्यात आवश्यक तेवढे पैसे जमताच मला आजी व आजोबांसाठी काठी खरेदी करण्याची इच्छा आहे. ती इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मी प्रयत्नशील आहे.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

व्याकरण व भाषाभ्यास

खालील विरुद्ध अर्थाचे शब्द लिहा.

प्रश्न 1.

  1. थंड
  2. सापडणे
  3. सुगंध
  4. जुना
  5. लक्ष
  6. स्मृती
  7. थोरला

उत्तरः

  1. गरम
  2. हरवणे
  3. दुर्गध
  4. नवीन
  5. दुर्लक्ष
  6. विस्मृती’
  7. धाकटा

खालील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा.

प्रश्न 1.

  1. सुट्टी
  2. वास
  3. मेघ
  4. सुंदर
  5. पृथ्वी
  6. ध्येय
  7. भाऊ
  8. अश्रू
  9. पंख
  10. गारठा
  11. पाणी
  12. दृष्टी
  13. स्मृती
  14. बंड

उत्तरः

  1. रजा
  2. गंध
  3. ढग
  4. छान
  5. अवनी, धरती
  6. उद्दिष्ट
  7. बंधू
  8. आसवं
  9. पर
  10. गारवा
  11. जल
  12. नजर
  13. आठवणी
  14. स्तोम

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

प्रश्न 2.
खालील शब्दांचे वचन बदला,

  1. चौघडी
  2. गाबडी
  3. कपडा
  4. सदर
  5. डोळा
  6. नाला
  7. कोरडा
  8. खिसा

उत्तर:

  1. चौघड्या
  2. गावड्या
  3. कपडे
  4. सदरे
  5. डोळे
  6. नाले
  7. कोरडे
  8. खिसे

प्रश्न 3.
खालील शब्दांचे लिंग बदला

  1. आई
  2. भाऊ
  3. दादा
  4. शिंपी
  5. धाकटा

उत्तर:

  1. वडील
  2. बहीण
  3. ताई
  4. शिंपीण
  5. धाकटी

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

प्रश्न 4.
कंसातील वाक्प्रचारांचा दिलेल्या वाक्यांत बिनचूक उपयोग करून ती वाक्ये पुन्हा लिहा. (निश्चय करणे, डोळे अधूंनी न्हाणे, हृदयात प्रेमपूर येणे)
उत्तर:

  1. आनंदवनातील कुष्ठरोग्यांची दुःखे ऐकून माझ्या हृदयात प्रेमपूर आला.
  2. वर्गात पहिला क्रमांक काढण्याचा मी निश्चय केला.
  3. त्या गरीब माणसाची हकिकत ऐकून माझे डोळे अश्रृंनी न्हाले.

शब्दार्थ:

1. स्मृती – आठवण (memory) (२) विस्मृती – विस्मरण (oblivion)

पुढील क्रियाविशेषण अव्ययांचा वापर करून वाक्ये तयार करा.

प्रश्न 1.

  1. दररोज
  2. पूर्ण
  3. अत्यंत
  4. सर्वत्र

उत्तरः

  1. चांगल्या आरोग्यासाठी दररोज व्यायाम करावा.
  2. पौर्णिमेला आकाशात पूर्ण चंद्र दिसतो.
  3. राजू अत्यंत हुशार मुलगा आहे.
  4. पावसात सर्वत्र हिरवळच दिसते.

लेखन विभाग

प्रश्न 1.
‘पंख असते तर एकदम उडून गेलो असतो’, यामागील श्यामची कल्पना काय असावी, याबाबत मित्रांशी चर्चा करा व लिहा.
उत्तरः
श्यामने खाऊसाठी दिलेले पैसे साठवून आपल्या धाकट्या भावासाठी कोट किंवा सदरा शिवून आणला होता.

  • राम – श्यामने आपल्या छोट्या भावासाठी नवीन कोट शिवून आणला आहे.
  • श्याम – अरे मी खाऊला दिलेले पैसे साठवले व त्यातून हा कोट शिवून घेतला.
  • राम – मग तू तुझ्या भावाला कधी देणार?
  • श्याम – मी आता गावाला जाणार आहे, तेव्हा मी त्याला हा कोट देणार.
  • राम – तू तुला नाही शिवलास नवीन कोट?
  • श्याम – अरे माझा धाकटा भाऊ कोटसाठी रडत होता तेव्हा आई त्याला म्हणाली, “तुझा दादा मोठा झाला की, तुला नवीन कोट आणेल.” राम – म्हणून तू तुझ्या धाकट्या भावाला कोट घेतला!
  • श्याम – होय आईची इच्छा होती. मला तर असे वाटते की मी एखादया पक्ष्याप्रमाणे उडून जाऊन हा कोट माझ्या धाकट्या भावाला क्यावा त्यामुळे त्याला तर आनंद होईलच पण आईला सुद्धा खूप आनंद होईल.

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

श्यामचे बंधुप्रेम Summary in Marathi

पाठ परिचय:

भाऊंनी दिलेले खाऊचे पैसे खर्च न करता श्यामने लहान भावास नवीन कोट शिवला. त्याने आणलेला नवीन कोट पुरुषोत्तमने आनंदाने सर्वांना दाखवला. श्यामच्या मनातील आपल्या लहान भावंडाविषयी असलेले प्रेम व जिव्हाळा, तसेच परस्परांवर प्रेम करा ही आईने मुलांना दिलेली शिकवण याचे हृदयस्पर्शी वर्णन प्रस्तुत पाठात आले आहे.

Shyam saved all his pocket money given by his father and he stitched a new coat for his younger brother from his savings. The younger brother, Purushottam, showed his new coat happily to everyone. Shyam’s love and affection for his younger brother and teachings of his mother of giving love to everyone have been beautifully narrated in a very heart-touching way.

शब्दार्थ:

  1. तप्त – तापलेला – heated
  2. रम्य – सुंदर, मोहक – beautiful, attractive
  3. गंध – वास – fragrance
  4. निश्चय – निर्णय – determination
  5. हट्ट – हेका – insistence
  6. गाबड्या – ठिगळ – a patch
  7. उत्सुक – आतुर – eager
  8. पंचमहाभूत – पाच मूलभूत तत्त्वे – the five elements:
    पृथ्वी, जल, अग्नि, earth, water, fire,
    वायू, आकाश wind & sky
  9. गाठोडे – बोचके – a bundle
  10. फलद्रूप – सफल, फळाला – fruitful आलेली
  11. कोरडे – शुष्क, सुकलेले – dry
  12. कर्ज – उसने – loan
  13. दवडणे – व्यर्थ जाऊ देणे – to waste
  14. उधार – उसने – on credit

Maharashtra Board Class 7 Marathi Solutions Chapter 2 श्यामचे बंधुप्रेम

वाक्प्रचारः

  1. निश्चय करणे – मनाशी पक्के ठरविणे
  2. डोळे अधूंनी न्हाणे – डोळ्यांतून अश्रू ओघळणे, खूप रडणे
  3. दुथडी भरून वाहणे – तुडुंब वाहणे
  4. धावपळ करणे – धावाधाव करणे
  5. कर्ज घेणे – उसने घेणे
  6. गहिवरून येणे – कंठ दाटून येणे
  7. पाठीवरून हात फिरवणे – कौतुक करणे
  8. रोजगारी होणे – कामधंदयाला लागणे

टिपा:

  1. पिसई, सोंडेघर – दापोलीहून पालघरला (साने गुरुजीचे गाव) जाताना लागणाऱ्या ओढ्यांची नावे.
  2. आणा, दोन आणे – त्यावेळी असलेले पैसे.
  3. संध्या करणे – दिवेलागणीच्या वेळेस देवाची प्रार्थना करणे.
  4. गंधवती पृथ्वी – पावसाचे पाणी मातीमध्ये पडताच मातीचा सुगंध येऊ लागतो. या सुगंधामुळे पृथ्वीला गंधवती पृथ्वी म्हटले आहे.

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 2 फूल और काँटे Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 2 फूल और काँटे Textbook Questions and Answers

स्वयं अध्ययन:

दिए गए चित्रों से संबंधित सुनी हुई कोई कविता सुनाओ।
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 1

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

बताओ तो सही:

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 2
Answer:
फूल का नाम
गुलाब – गुलाब एक बहुवर्षीय, झाड़ीदार, कंटीला, पुष्पीय पौधा है। जिसमें कई रंग के सुंदर सुगंधित फूल लगते हैं। इसकी १०० से भी अधिक प्रजातियाँ अस्तित्व में हैं। गुलाब की अधिकतर जातियाँ एशियाई मूल की हैं। भारत सरकार ने १२ फरवरी को ‘गुलाब-दिवस’ के रूप में घोषित किया है। गुलाब का फूल अपनी कोमलता, सुंदरता व सुगंध के लिए विशेष प्रसिद्ध है।
गुलाब के उपयोग –

  • गुलाब के फूल का उपयोग भगवान के चरणों में चढ़ाने के लिए करते हैं।
  • गर्मियों में गुलाब के फूलों का रस चेहरे पर मलने से चेहरे पर ताजगी बनी रहती है।
  • आँखों की जलन व खुजली दूर करने के लिए गुलाब के जल का उपयोग किया जाता है।
  • गुलाब के घर में महकते रहने से घर का वातावरण पवित्र व शांत बना रहता है।
  • गुलाब के फूल से शरबत व गुलकंद बनाई जाती है, जो सेहत के लिए अत्यंत फायदेमंद होती है।
  • कान में दर्द होने पर गुलाब की पत्तियों का रस डालने से कान के दर्द से राहत मिलती है।
  • गुलाब के फूलों से खुशबूदार इत्र बनाए जाते हैं।
  • गुलाब की गंध – गुलाब का फूल खुशबू के लिए भी विशेष प्रसिद्ध है।
  • इसकी हलकी, मधुर, भीनी व मोहक गंध सबके मन को आकर्षित करती है।
  • भारतवर्ष में ऋतु के अनुसार गुलाब दो प्रकार के माने जाते हैं।

(१) सदागुलाब और (२) चैती गुलाब

सदागुलाब पूरे साल भर फूलता रहता है। चैती गुलाब केवल बसंत ऋतु में ही फूलता है। चैती गुलाब अपनी सुगंध के लिए विशेष प्रसिद्ध होता है। यही फूल अधिकतर इत्र और दवा बनाने के काम में लाया जाता है। ऐसा कहा जाता है कि गुलाब के इस का नूरजहाँ ने १६१२ इ.स. में अपने विवाह के अवसर पर उपयोग किया था। गुलाब का फूल अपनी गंध और औषधीय गुणों के कारण संसार में विशेष रूप से प्रसिद्ध है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

खोजबीन:

अपने आसपास के पेड़-पौधों के नामों का वर्गीकरण कीजिए।
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 6

वाचन जगत से:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 9

सदैव ध्यान में रखो:

प्रत्येक परिस्थिति का सामना हँसते हुए करना चाहिए।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

कविता के आधार पर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

Question 1.
रात में उनपर …………..”चाँद भी.
एक ही-सी …………… है डालता।
Answer:
चमकता, चाँदनी

Question 2.
प्यार डूबी तितलियों के …………..” कतर,
भौर का वेध देता ………….” तन।
Answer:
पर, श्याम

Question 3.
……… काँटा किसी की उँगलियाँ,
फाड़ देता है किसी का वर ……….।
Answer:
छेदकर, वसन

Question 4.
निज सुगंध औ’ ……….. रंग से,
है सदा देता ……. जी की खिला।
Answer:
निराले, कली

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

Question 1.
फूल किनको गोद में लेता है?
Answer:
फूल तितलियों को गोद में लेता है।

Question 2.
बड़प्पन की कसर रह जाने पर क्या काम नहीं देती?
Answer:
बड़प्पन की कसर रह जाने पर कुल की बड़ाई काम नहीं देती।

Question 3.
कौन एक-सा बरसता है?
Answer:
मेह (मेघ) एक-सा बरसता है।

Question 4.
फूल किसको रस पिलाता है?
Answer:
फूल भंवरो को रस पिलाता है।

Question 5.
काँटा किसका तन बेध देता है?
Answer:
काँटा भँवरे का तन बेध देता है।

Question 6.
भौरे का तन किस रंग का है?
Answer:
भँवरे का तन साँवले रंग का है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

भाषा की ओर

निम्नलिखित वर्षों से समानार्थी और विरुद्धार्थी शब्दों की जोड़ियाँ हूँढ़िए और अपने वाक्यों में प्रयोग कीजिए।
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 5
समानार्थी शब्दों का बाक्य में प्रयोग:

  • पुष्प – बगीचे में पुष्प खिले हैं।
  • फूल – भगवान के चरणों में पड़ा फूल पवित्र होता है।
  • तन – सैनिक तन-मन से देश की रक्षा करता है।
  • बदन – सैनिक का सारा बदन लहु-लूहान था।
  • जल – जल ही जीवन है।
  • पानी – पानी के बिना मनुष्य का जीवन सूना है।
  • हवा – शाम के समय ठंडी हवा चलती है।
  • पवन – चक्रवाती पवन बहुत तीव्र गति की होती है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

विरुद्धार्थी शब्दों का वाक्य में प्रयोग:

  • रात x दिन – मोहन अपने भविष्य के लिए रात-दिन पढ़ाई करता है।
  • छोटा x बड़ा- हमारे मन में छोटे-बड़े का भेदभाव नहीं होना चाहिए।
  • मान x अपमान – राम मोहन को मान देता है किंतु मोहन ने उसका सबके सामने अपमान कर दिया।
  • पावन x अपावन – आज के आधुनिक युग में भी कुछ लोग पावन विचारों के हैं, तो कुछ लोगों के आचरण बिलकुल अपावन हो चुके हैं।

विचार मंथन:

निम्नलिखित विषय पर अपने विचार लिखिए।
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 8
Answer:
भूल – उपर्युक्त पंक्ति के माध्यम से ‘भूल’ का अर्थ यह है कि मनुष्य को यह नहीं भूलना चाहिए कि उसका जन्म अच्छे कमों के लिए हुआ है, न कि बुरे कर्म करने के लिए। हमें हमेशा दूसरों के बारे में अच्छा सोचना चाहिए व उनकी मदद करनी चाहिए और यह नहीं भूलना चाहिए कि हमारा एक-दूसरे के साथ भाईचारे व मानवता का संबंध है। फूल – उपर्युक्त पंक्ति में ‘फूल’ का अर्थ यह है कि हमें अपने जीवन में अपने व्यवहार से फूल के समान लोगों के जीवन को महकाना चाहिए। दूसरों की मदद करके अपने व समाज के लोगों की जीवनरूपी बगिया को सुंदर बनाने का सतत प्रयास करना चाहिए। शूल – उपर्युक्त पंक्ति में ‘शूल’ का अर्थ यह है कि अपने कार्यों से दूसरों की राह में काँटों के समान रूकावट पैदा नहीं करनी चाहिए। ‘शूल’ यह शब्द शत्रुता व बुरे व्यक्ति के प्रतीक के रूप में इस पंक्ति में प्रयोग किया गया है।
हमें अपने जीवन में ‘फूल’ के समान एक अच्छा मनुष्य बनने का प्रयास करना चाहिए न कि ‘शूल’ के समान बुरा व्यक्ति। सम्मान हमेशा फूल’ को ही मिलता है ‘शूल’ को नहीं।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 2 फूल और काँटे Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित शब्दों में से उचित शब्द चनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

(जगह, मेह, ढंग, पर, फूल, आँख)

Question 1.
फूल और काँटे दोनों का ………… भिन्न-भिन्न होता है।
Answer:
ढंग

Question 2.
काँटा तितलियों के . कतर देता है।
Answer:
पर

Question 3.
फूल और काँटे एक ही ……..’ जन्म लेते हैं।
Answer:
जगह

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Question 4.
काँटा सबकी . .. में खटकता है।
Answer:
आँख

Question 5.
…………” उन पर एक समान बरसते हैं।
Answer:
मेह

Question 6.
………… अपनी सुगंध से सबको आकर्षित करता है।
Answer:
फूल

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।

Question 1.
रात में पौधों पर क्या चमकता है?
Answer: चाँद

Question 2.
काँटा किसमें छेद कर डालता है?
Answer:
उँगलियों में

Question 3.
निराले रंग किसके हैं?
Answer:
फूल के

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Question 4.
भगवान के सिर पर कौन सजता है?
Answer:
पुष्प, फूल

कविता में आए लयात्मक शब्दों को ढूँडकर लिखिए।
उदाहरण: पिला – खिला
Answer:

  • पालता – डालता
  • बही – नहीं
  • बसन – तन
  • पर – कसर

निम्नलिखित बाक्य सही है या गलत लिखिए।

Question 1.
फूल वस्त्र को फाड़ देता है।
Answer:
गलत

Question 2.
फूल और काँटों का स्वभाव एक समान होता है।
Answer:
गलत

Question 3.
फूल की सुगंध से सबका मन प्रसन्न होता है।
Answer:
सही

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Question 4.
फूल काँटों को अनूठा रस पिलाते हैं।
Answer:
गलत

Question 5.
कुल की बड़ाई से मनुष्य महान बनता है।
Answer:
गलत

Question 6.
मनुष्य स्वयं के गलत कार्यों से लोगों की आँखों में खटकता है।
Answer:
सही

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में लिखिए।

Question 1.
चाँद रात के समय प्रकृति का कौन-सा कार्य करता है?
Answer:
चाँद रात के समय सभी को ठंडक भरी शीतल छाया देने का कार्य करता है। वह सभी पर समान रूप से चाँदनी बिखेरने का प्राकृतिक कार्य करता है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

Question 2.
फूल और काँटों पर समान रूप से क्या बहती है?
Answer:
फूल और काँटों पर समान रूप से हवाएँ बहती हैं। हवा किसी भी प्रकार का भेदभाव न करते हुए इन्हें एक-सी हवा देती है।

Question 3.
काँटों द्वारा उँगलियों को छेदने व कपड़े को फाड़ने से काँटों की किस वृत्ति का पता चलता है?
Answer:
काँटों द्वारा उँगलियों को छेदने व कपड़े को फाड़ने से काँटों की दूसरों से घृणा करने, दूसरों का तिरस्कार करने तथा दूसरों को जान-बुझकर तकलीफ देने की वृत्ति का पता चलता है।

Question 4.
‘फूल और काँटे’ कविता के माध्यम से ‘फूल’ हमें क्या संदेश देना चाहता है?
Answer:
‘फूल और काँटे’ कविता के माध्यम से ‘फूल’ हमें यह संदेश देना चाहता है कि हमें दूसरों के साथ प्रेमपूर्वक व्यवहार करना चाहिए तथा अपने अच्छे कर्मों से सबके मन को प्रसन्न व आनंदित रखना चाहिए। हमें अपने कर्मों से श्रेष्ठ बनना चाहिए।

Question 5.
मनुष्य महान कब और कैसे बनता है?
Answer:
मनुष्य महान तब बनता है, जब वह अपना कार्य स्वार्थ हेतु न करते हुए परमार्थ और जगत कल्याण के लिए करता है। वह कुल का बड़प्पन न देखकर स्वयं के बलबूते पर महान बनने का प्रयास करता है। इसलिए कहा गया है ‘कर्मप्रधान विश्व रचि राखा।’ अर्थात परोपकार व योग्य कर्म से मनुष्य को महानता प्राप्त होती है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

व्याकरण और भाषाभ्यास

निम्नलिखित शब्दों के बहुवचन रूप लिखिए।

  1. पौधा
  2. आँख
  3. भँवरा
  4. हवा
  5. तितली
  6. उँगली

Answer:

  1. पौधे
  2. आँखें
  3. भौरे
  4. हवाएँ
  5. तितलियाँ
  6. उँगलियाँ

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

निम्नलिखित संज्ञा शब्दों की उचित विशेषण के साथ जोड़ियाँ मिलाइए।

(१) संज्ञा व सर्वनाम की विशेषता बतानेवाले शब्दों को ‘विशेषण’ कहते हैं। जैसे – सीमा सुंदर है।
विशेषण के मुख्य चार भेद होते हैं : गुणवाचक विशेषण: जो शब्द संज्ञा या सर्वनाम के रंगरूप, गुण-दोष, आकार-प्रकार व स्वभाव का बोध कराते हैं, वे गुणवाचक विशेषण कहलाते हैं। जैसे – गुलाबी चादर,
सुंदर नक्काशी, मीठे बेर आदि।
(२) संख्यावाचक विशेषण: जिस शब्द से संज्ञा या सर्वनाम की निश्चित या अनिश्चित संख्या का बोध होता हो, उन्हें ‘संख्यावाचक विशेषण’ कहते हैं।
(३) परिणामवाचक विशेषणः जिन विशेषण शब्दों से परिणाम की निश्चितता या अनिश्चितता का बोध होता है, वे ‘परिणामवाचक विशेषण’ कहलाते हैं।
(४) सार्वनामिक या संकेतवाचक विशेषण: जो सर्वनाम शब्द संज्ञा शब्द से पहले आकर विशेषण का काम करता है, उसे ‘सार्वनामिक विशेषण’ कहते हैं।
जैसे-
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 12
Answer:
(१) – चमकता
(२) – बरसता
(३) – श्याम
(४) – अनूठा
(५) – निराले
(६) – सुरीला

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे

निम्नलिखित शब्दों में उचित स्थान पर Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 10 अनुस्वार व अनुनासिक Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 2 फूल और काँटे 11 चिह्न का प्रयोग कीजिए।

  1. चादनी
  2. ढग
  3. हवाए
  4. सुगध
  5. भवरा
  6. तितलिया
  7. हस
  8. नदिया

Answer:

  1. चाँदनी
  2. ढंग
  3. हवाएँ
  4. सुगंध
  5. भंवरा
  6. तितलियाँ
  7. हंस
  8. नदियाँ

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 1 वाचन मेला Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 1 वाचन मेला Textbook Questions and Answers

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला 1
Answer:
चित्रों का परिचय:

प्रस्तुत चित्र में वाचन मेले का दृश्य है। पुस्तकों के माध्यम से हम संसार का ज्ञान प्राप्त कर सकते हैं। “पुस्तकों से क्या नाता है, पुस्तक हमारे भ्राता हैं।” वाचन मेले में कुछ बच्चों ने अपनी ग्रंथदिंडी के माध्यम से ग्रंथों का महत्त्व समझाने का प्रयास किया है। वाचन मेले में कई बच्चे अपने अध्ययन के लिए ‘ई-बुक्स’ और ‘ऑडियो बुक्स’ देख रहे हैं। वाचन मेले में सभी प्रकार के आयु वाले विद्यार्थियों के लिए विभिन्न प्रकार की पुस्तकें उपलब्ध हैं। बाल साहित्य, किशोर साहित्य, विज्ञान की कथाएँ आदि कई ज्ञानवर्धक पुस्तकें कई बच्चे पढ़ व देख रहे हैं। “पुस्तकें ही मनुष्य को अज्ञान के अंधकार से ज्ञान रूपी प्रकाश की ओर अग्रसित करती हैं।” इस प्रकार के वाचन मेले में जाकर हमें भी अपने ज्ञान में वृद्धि करनी चाहिए।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 1 वाचन मेला Additional Important Questions and Answers

कोष्ठक में से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

(मित्र, ग्रंथदिंडी, माताएँ, गणवेश, विज्ञान)

Question 1.
वाचन मेले में ……….. कथा की पुस्तकें भी हैं।
Answer:
विज्ञान

Question 2.
स्कूल के छात्रों ने …………… निकाली है।
Answer:
ग्रंथदिंडी

Question 3.
कुछ ………….. भी अपने बच्चों के साथ मेला देखने आई हैं।
Answer:
माताएँ

Question 4.
पुस्तकें हमारी ……………….. हैं।
Answer:
मित्र

Question 5.
स्कूल के बच्चे अपने ………………. में हैं।
Answer:
गणवेश

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला

निम्नलिखित वाक्य सही है या गलत लिखिए।

Question 1.
‘आनंद मेला’ लगा है।
Answer:
गलत

Question 2.
स्कूली छात्रों ने ग्रंथदिंडी निकाली हैं।
Answer:
सही

Question 3.
वाचन मेले में बाल साहित्य नहीं है।
Answer:
गलत

Question 4.
किशोर साहित्य के पास कोई भी खड़ा नहीं है।
Answer:
गलत

Question 5.
छात्रों के हाथ में घोष वाक्य हैं।
Answer:
सही

Question 6.
वाचन मेले में ‘ई-बुक्स’ भी हैं।
Answer:
सही

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

Question 1.
वाचन मेले में लोग क्यों जाते हैं?
Answer:
वाचन मेले में लोग विभिन्न प्रकार की ज्ञानवर्धक पुस्तकें पढ़ने जाते हैं।

Question 2.
छात्रों ने घोषणा पृष्ठ पर कौन-सा घोषवाक्य लिखा
Answer:
छात्रों ने घोषणा पृष्ठ पर “पुस्तकों से पाएँ ज्ञान, जानें भाषाएँ, विज्ञान।” यह घोषवाक्य लिखा हैं।

Question 3.
स्कूली छात्रों ने किसकी दिंडी निकाली हैं?
Answer:
स्कूली छात्रों ने ग्रंथों की दिंडी निकाली हैं।

Question 4.
‘वाचन मेले’ में साहित्य के मुख्य कितने विभाग बनाए गए हैं?
Answer:
‘वाचन मेले’ में साहित्य के मुख्य तीन विभाग (बाल साहित्य, विज्ञान कथा, किशोर साहित्य) बनाए गए हैं।

Question 5.
चित्र में दिखाई गई दिंडी में कितने बच्चे शामिल हैं?
Answer:
चित्र में दिखाई गई दिंडी में सात बच्चे शामिल हैं।

Question 6.
पुस्तकें हमारे जीवन में कौन-सी बाती प्रज्वलित करती
Answer:
पुस्तकें हमारे जीवन में ज्ञान की बातौ प्रज्वलित करती हैं।

Question 7.
साहित्य किसे कहते हैं?
Answer:
ज्ञान के संचित कोष को साहित्य कहते हैं।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला

Question 8.
निम्नलिखित शब्द समूह में से ‘बाचन मेला’ और ‘गाँव का मेला’ से संबंधित शब्दों को अलग करके दी गई तालिका में लिखिए।

(पुस्तकें, छात्र, खिलौनेवाला, ग्रंथ, रेलगाड़ी, किशोर, साहित्य, शांति, भेल, मिठाइयाँ, ऑडियो बुक्स, शोर, अनुशासन, मौज-मस्ती, कचरा-गंदगी, स्वच्छता)

Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 1 वाचन मेला 3

आकारिक मूल्यमापन:

  • प्रदर्शनी में की जाने वाली उद्घोषणाएँ सुनने के लिए कहें।
  • पुस्तक संबंधी अन्य घोषवाक्य बनवाएँ।
  • इंटरएक्टिव आदि डिजिटल साहित्य की जानकारी देकर प्रयोग करवाएँ।
  • विद्यार्थियों को अन्य पुस्तकों की सुची बनाने के लिए कहे।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह Textbook Questions and Answers

बताओ तो सही:

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 8
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 3

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

विचार मंथन:

“श्रद्धा और विज्ञान, जीवन के दो पक्ष महान” विषय पर अपने विचार लिखिए। (अनुच्छेद-लेखन)
Answer:
‘श्रद्धा’ शब्द का अर्थ है विश्वास और ‘विज्ञान’ शब्द का अर्थ है संशोधन के माध्यम से सिद्ध की हुई बात। श्रद्धा अधिक होने से अंधश्रद्धा निर्माण होती है। किसी कार्य के प्रति श्रद्धा (विश्वास) ही मनुष्य को लक्ष्य की ओर ले जाती है। इसलिए मनुष्य को अपने कार्य में गहन विश्वास होना चाहिए। विज्ञान वहीं विश्वास हमें दिलाता है। विज्ञान कई अंधश्रद्धा को अपनी विज्ञान की कसौटी पर कसकर उन्हें झूठ साबित करता है। विज्ञान ही है, जिसने मनुष्य को अंधविश्वास से दूर करके उसमें आत्मविश्वास पैदा किया है। श्रद्धा विज्ञान की कसौटी पर कसकर ही और अधिक पक्की व दृढ़ बन जाती है। श्रद्धा मनुष्य में विश्वास उत्पन्न करती है, तथा विज्ञान उसे जीवन की आधुनिक राह दिखाता है। श्रद्धा और विज्ञान ही मानव को जीवन की सही राह दिखाते हैं, वे जीवन के दो महान पक्ष हैं। इन दो पक्षों के माध्यम से मनुष्य अपने जीवन को सुंदर, समर्थ व सशक्त बना सकता है।

अध्ययन कौशल:

संदर्भ स्रोतों द्वारा निम्न रोगों से बचने के लिए दिए जाने वाले टीकों की जानकारी लिखिए।
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 2
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 5

खोजबीन:

भारतीय सेना संबंधी जानकारी ढूँढो और लिखो।
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 1
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 4

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

वाचन जगत से:

गणतंत्र दिवस पर सम्मानित बच्चों के बहादुरी के प्रसंग पढ़ो और पसंदीदा किसी एक का वर्णन करो।
Answer:
गणतंत्र दिवस पर सम्मानित बच्चों के बहादुरी के प्रसंगों में से मेरे पसंदीदा प्रसंग का वर्णन निम्नलिखित है:
५ मई, २०१६ को विशाल ठाकुर घर पर अपनी माँ विमला और छोटे भाई के साथ था। उसके पिता काम से बाहर गए थे। तभी एक अनजान व्यक्ति उनके घर आया और अपने आप को उसके पिता जी का दोस्त बताया। विशाल की माँ ने जब उसके पिता को फोन करके बताया तो उन्होंने उस अनजान व्यक्ति को नहीं पहचाना। फिर वह व्यक्ति शौचालय जाने के बहाने घर के अंदर आया और अपनी जेब से छुरा निकालकर विशाल की माँ के गले पर रखा। उसने विशाल से घर की सारी कीमती चीजें और पैसे लाने के लिए कहा।

विशाल उस चोर के पैर पकड़कर अपनी माँ को छोड़ने की गुहार करने लगा और फिर उसने चोर के पैर पकड़कर उसे गिरा दिया। चोर के नीचे गिरते ही सभी ने मिलकर उसे पकड़ लिया और पुलिस के हवाले कर दिया। विशाल की इस बहादुरी के लिए उसे गणतंत्र दिवस पर जनरल राष्ट्रीय शौर्य पुरस्कार से सम्मानित किया गया।

सदैव ध्यान में रखो:

दृढ़ संकल्पों से ही सपने साकार होते हैं।

किसने किससे कहा है ?

Question 1.
“आज इतने विद्यार्थियों के अनुपस्थित रहने का कारण क्या है?”
Answer:
गुरुजी ने विद्यार्थियों से कहा।

Question 2.
“जब कभी शहर गए हैं, बड़े-बड़े पुल देखे भी हैं।”
Answer:
आशीष ने मित्रों से कहा।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

किसने किससे कहा है ?

Question 1.
कहानी के शीर्षक की सार्थकता लिखिए।
Answer:
प्रस्तुत कहानी का शीर्षक ‘जहाँ चाह, वहाँ राह’ अत्यंत सटिक एवं योग्य है। गाँव में बरसात के मौसम में आने वाली उस नाले रूपी मुसीबत की ओर किसी का ध्यान नहीं गया था। किंतु शिक्षा की आस से अभिभूत होकर उन बच्चों ने नाले पर पुल बनाने का निश्चय किया। उन सभी बच्चों में पढ़ाई के प्रति रुचि और लगन थी इसी रुचि ने उनके हौसले को बढ़ाया। ज्ञान की चाह ने उन्हें नाले पर पुल बनाने की प्रेरणा दी और उनकी पाठशाला की राह उन्हें मिल गई। अगर मनुष्य में हौसला हो, तो वह किसी भी वस्तु की चाहत में अपनी राह ढूँढ़ ही निकालता है।

Question 2.
अपनी आँखों देखी किसी घटना का वर्णन कीजिए।
Answer:
कई साल पहले मैं अपने परिवार के साथ मुंबई दर्शन करने गया था। हम विरार से चर्चगेट का सफर लोकल ट्रेन से तय करने वाले था। सफर के दौरान ट्रेन में बड़ी भीड़ थी हम जैसे-तैसे ट्रेन में चढ़े। अगले दो स्टेशन के बाद ही भीड़ और अधिक बढ़ गई। ट्रेन में खड़े होने की भी जगह न थी। कई लोग दरवाजे पर भी लटक रहे थे। उसमें से एक आदमी खिड़की के पास लटका हुआ बाहर की ओर झूल रहा था। लोकल ट्रेन सामने की ओर से जा रही थी। ट्रेन में शोर और कोलाहल था।

कई लोग उस आदमी को ऊपर की और खिंचना चाहते थे कि एकाएक सभी लोग शांत हुए और एक जोर की आवाज हुई। खिड़की से लटके हुए आदमी के हाथ की पकड़ ढीली पड़ने से वह नीचे गिर गया। उसकी मृत्यु हो गई। तुरंत ही ट्रेन की चैन खिंची गई। ट्रेन रुक गई किंतु उस वक्त सब कुछ व्यर्थ था। उस व्यक्ति के प्राण पखेरू उड़ चुके थे। यह मेरे जीवन की सबसे दर्दनाक व शोकभरी घटना है। इस घटना की दुखद छाप आज भी मेरे मानस पटल पर स्थित है।

Question 3.
‘जहाँ चाह, वहाँ राह’ कहानी का सारांश अपने शब्दों में लिखिए।
Answer:
मनुष्य अगर मन में ठान ले, तो वह किसी भी हालत में अपनी मंजिल को प्राप्त कर सकता है। प्रस्तुत पाठ के बच्चों ने मन में ठान लिया था कि उनकी पढ़ाई व भविष्य में बाधा डालने वाले उस नाले पर वे पुल बनाएंगे। जब मनुष्य अपना लक्ष्य निश्चित करता है, तो उसे पाने के लिए वह सारे प्रयास करता है। उसके लिए दिन-रात एक करता है। अपने राह में आनेवाली सारी मुसीबतों का सामना करता है। प्रस्तुत पाठ में बच्चों ने गाँव के बड़े-बूढ़े लोगों में इस कार्य के प्रति प्रेरणा निर्माण की और उनकी मदद से सभी ने मिलकर नाले पर पुल बनाने के कार्य को पूर्ण किया। अतः जहाँ कार्य के प्रति लगन होती है, वहाँ सफलता अवश्य मिलती है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

भाषा की ओर:

निम्नलिखित वाक्यों को पढ़ो और मोटे अक्षरों में छपे शब्दों पर ध्यान दो, पढ़कर उद्देश्य-विधेय अलग करके लिखो :
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 7
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 6

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

Hindi Sulabhbharti Class 7 Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित शब्दों में से उचित शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।

(बरसात, नाला, संभव, समस्या, माहौल, बंजर, श्रमदान, हौसले)

Question 1.
सभी ने एकता, संगठन और ……….’ का महत्त्व भी समझा था।
Answer:
श्रमदान

Question 2.
येसंबा गाँव के ठीक बीच से एक ………….” बहता था।
Answer:
नाला

Question 3.
दामिनी की बातों ने बातचीत का ………. बदल दिया।
Answer:
माहौल

Question 4.
पुल भी विद्यार्थियों के ………………. को दाद दे रहा था।
Answer:
हौसले

Question 5.
धुआँधार ………. हो रही थी।
Answer:
बरसात

Question 6.
हर ……………” का निदान संभव है।
Answer:
समस्या

Question 7.
……… जमीन से मिट्टी खोदी गई।
Answer:
बंजर

Question 8.
असंभव में मूल शब्द …….. होता है।
Answer:
संभव

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए।

Question 1.
गाँव का नाम क्या था?
Answer:
येसंबा

Question 2.
नाले में कितने फीट पानी भरता था?
Answer:
चार से पांच फीट

Question 3.
अच्छी श्रेणी लाने वाले विद्यार्थी किस परीक्षा में पीछे रह जाते?
Answer:
वार्षिक

Question 4.
बच्चे किस पेड़ के नीचे बैठे थे?
Answer:
बरगद

Question 5.
शुभम की कुल उपस्थिति कितनी थी?
Answer:
चौदह दिन

Question 6.
प्रकृति ने विचार करने के लिए मनुष्य को क्या दिया है?
Answer:
बुद्धि

Question 7.
बच्चों ने नाले पर क्या बनवाने का निश्चय किया?
Answer:
पुल

Question 8.
छगनबाबा ने पुल बनवाने के लिए क्या दिया?
Answer:
रेत

Question 9.
पुल कितने दिनों में तैयार हुआ?
Answer:
पंद्रह

Question 10.
जुई ने किसकी सहायता से पुल के उद्घाटन का वृत्तांत बनाया?
Answer:
बड़े भाई की

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए।

Question 1.
प्रार्थना कक्षा में क्यों संपन्न हुई?
Answer:
वर्षा के कारण प्रार्थना मैदान पर न होकर कक्षा में संपन्न हुई।

Question 2.
बच्चों ने किस पंक्ति को गीत की तरह गाकर तालियाँ बजाई?
Answer:
‘हम बच्चे कर भी क्या सकते हैं। इस पंक्ति को गीत की तरह गाकर बच्चों ने तालियाँ बजाई।

Question 3.
बच्चों में किसके स्वर ने आत्मविश्वास भर दिया?
Answer:
बच्चों में दामिनी के स्वर ने आत्मविश्वास भर दिया।

Question 4.
विद्यार्थियों ने किस पुस्तक में पुल बनाने की जानकारी पढ़ी थी?
Answer:
विद्यार्थियों ने विज्ञान की पुस्तक में पुल बनाने की जानकारी पढ़ी थी।

Question 5.
पुल बनाने की सामग्री खरीदने के लिए आरंभ में हर एक से कितने रुपये लिए गए?
Answer:
पुल बनाने की सामग्री खरीदने के लिए आरंभ में हर एक से बीस-बीस रुपये लिए गए।

Question 6.
गाँव वालों के लिए अद्भुत उपलब्धि कौन-सी थी?
Answer:
पुल का बनना गाँव वालों के लिए अद्भुत उपलब्धि थी।

Question 7.
जूही ने कौन-सा वृत्तांत बनाया?
Answer:
जूही ने ‘पुल के उद्घाटन’ का वृतांत बनाया।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित वाक्य किसने, किससे कहा?

Question 1.
“आज इतने विद्यार्थियों के अनुपस्थित रहने का
कारण क्या है?”
Answer:
गुरुजी ने विद्यार्थियों से कहा।

Question 2.
“अरे! इस बरगद के पेड़ में भूत है। वहाँ क्यों बैठे हो?”
Answer:
तुषार ने अपने मित्रों से कहा।

Question 3.
“भूत-बूत सब कोरी कल्पना और बकवास है। क्या हम में से किसी ने भूत देखा है? सब केवल मनगढ़त बातें हैं।”
Answer:
जुई ने अपने मित्रों से कहा।

Question 4.
“मेरी तो कुल उपस्थिति ही शायद चौदह होगी।”
Answer:
शुभम ने मित्रों से कहा।

Question 5.
“हम कर भी क्या सकते हैं। हम तो बच्चे हैं।”
Answer:
तुषार ने मित्रों से कहा।

Question 6.
“हँसो मत! कोई कुछ कर सकता है तो वह हम ही हैं।”
Answer:
दामिनी ने मित्रों से कहा।

Question 7.
“जब कभी शहर गए हैं, बड़े-बड़े पुल देखे भी हैं।”
Answer:
आशीष ने मित्रों से कहा।

Question 8.
“हम नाले पर पुल बनाएँगे।”
Answer:
आशीष ने मित्रों से कहा।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित वाक्य सही है या गलत लिखिए।

  1. प्रार्थना मैदान पर हुई।
  2. गाँव के बीच से एक झरना बहता था।
  3. ज़ोर की बारिश में विद्यार्थी स्कूल नहीं जाते थे।
  4. बरगद के पेड़ में भूत था।
  5. पुल बनाने के लिए दो महीने लगे।
  6. छगनबाबा ने पुल बनाने के लिए रेत दी।
  7. सभी लोग विद्यार्थियों की प्रशंसा कर रहे थे।
  8. सबके संगठित प्रयासों से पुल तैयार हुआ।

Answer:

  1. गलत
  2. गलत
  3. सही
  4. गलत
  5. गलत
  6. सही
  7. सही
  8. सही

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में लिखिए।

Question 1.
बरसात के मौसम में येसंबा गाँव के बच्चे पाठशाला में अनुपस्थित क्यों रहते थे?
Answer:
येसंवा गाँव के बीच से एक नाला बहता था। बरसात के मौसम में नाले में कई बार चार से पांच फीट तक पानी भरता था। बच्चों के लिए यह नाला लाँघना असंभव था। इसलिए उन दिनों येसंबा गाँव के बच्चे पाठशाला में अनुपस्थित रहते थे।

Question 2.
गाँव का नाला, बरसात व बच्चों की पाठशाला के चलते गाँव में कौन-सा गाना प्रचलित हो चुका था?
Answer: गाँव का नाला, बरसात व बच्चों की पाठशाला के चलते “गाँव में बरसात, नाले में भरा पानी, पाठशाला से छुट्टी, येसंबा की यही कहानी’ यह गाना प्रचलित हो चुका था।

Question 3.
बच्चों ने क्या निश्चय किया और क्यों?
Answer:
बच्चों ने नाले के ऊपर पुल बनाने का निश्चय किया क्योंकि वह नाला बरसात के मौसम में पानी से भर जाता था। उसके चलते सभी बच्चों को पाठशाला में अनुपस्थित रहना पड़ता था।

Question 4.
किन-किन लोगों के संगठित प्रयासों से पुल का काम आकार लेने लगा?
Answer:
बुजुर्गों के अनुभव, युवाओं की शक्ति और विद्यार्थियों के उत्साह के संगठित प्रयासों से पुल का काम आकार लेने लगा।

पाठ में आए हिंदी-मराठी समोच्चारित शब्दों की सूची बनाइए।
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 9

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

व्याकरण और भाषाभ्यास

निम्नलिखित शब्दों के दो-दो पर्यायवाची शब्द लिखिए।

  1. पाठशाला
  2. बरसात
  3. नुकसान
  4. राशि
  5. हाथ
  6. आनंद

Answer:

  1. विद्यालय, स्कूल
  2. वर्षा, बारिश
  3. हानि, घाटा
  4. धन, पैसा
  5. हस्त, कर
  6. हर्ष, खुशी, उल्लास

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित शब्दों के विरुद्धार्थी शब्द लिखिए।

  1. ग्रामीण
  2. आगे
  3. उपस्थित
  4. संभव
  5. फायदा
  6. विश्वास
  7. गाँव
  8. बंजर
  9. हँसना

Answer:

  1. शहरी
  2. पीछे
  3. अनुपस्थित
  4. असंभव
  5. नुकसान
  6. अविश्वास
  7. शहर
  8. उर्वर
  9. रोना

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित शब्दों के बहुवचन रूप लिखिए।

  1. बस्ती
  2. बरसात
  3. नाला
  4. छुट्टी
  5. अनुपस्थिति
  6. बात
  7. ताली
  8. समस्या
  9. पुस्तक
  10. सामग्री
  11. कठिनाई
  12. बच्चा

Answer:

  1. बस्तियों
  2. बरसातें
  3. नाले
  4. छुट्टियाँ
  5. अनुपस्थितियाँ
  6. बातें
  7. तालियाँ
  8. समस्याएँ
  9. पुस्तकें
  10. सामग्रियाँ
  11. कठिनाइयाँ
  12. बच्चे

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित शब्दों में मूलशब्द और प्रत्यय अलग अलग करके लिखिए।

  1. उपस्थिति
  2. विद्यार्थीगण
  3. वार्षिक
  4. कठिनाई
  5. सामूहिक
  6. सज्जनता
  7. जानकारी
  8. मिलकर

Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 10

प्रस्तुत कहानी में आए विरामचिह्नों को चुनकर उनका भेद लिखिए।
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह 11

प्रस्तुत पाठ में आए पुनरुक्त शब्दों के जोड़े चुनकर लिखिए।
Answer:

  • जब-जब
  • बड़े-बड़े
  • छोटे-छोटे
  • बीस-बीस
  • देखते-देखते
  • एक-एक
  • ज़ोर-ज़ोर

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित वाक्यों में उद्देश्य और विधेय अलग करके लिखिए।

Question 1.
हिमालय देश का गौरव है।
Answer:
उद्देश्य – हिमालय
विधेय – देश का गौरव है।

Question 2.
महासागर अपने देश के चरण पखारता है।
Answer:
उद्देश्य – महासागर
विधेय – अपने देश के चरण पखारता है।

Question 3.
निखिल कश्मीर घूमने गया था। Answer: उद्देश्य – निखिल
विधेय – कश्मीर घूमने गया था।

Question 4. मुंबई देश की आर्थिक राजधानी है।
Answer:
उद्देश्य – मुंबई
विधेय – देश की आर्थिक राजधानी है।

Question 5.
परिश्रम सफलता की कुंजी है।
Answer:
उद्देश्य – परिश्रम
विधेय – सफलता की कुंजी है।

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

निम्नलिखित वाक्यों में प्रयुक्त कारक रेखांकित करके भेद लिखिए।

Question 1.
येसंबा गाँव के ठीक बीच से एक नाला बहता था।
Answer:
के – संबंध कारक, से – करण कारक

Question 2.
जुई ने कहकर बातचीत आगे बढ़ाई।
Answer:
ने – कर्ता कारक

Question 3.
इस बरगद के पेड़ में भूत है।
Answer:
के – संबंध कारक, में – अधिकरण कारक

Question 4.
प्रकृति ने विचार करने के लिए हमें बुद्धि दी है।
Answer:
ने – कर्ता कारक, के लिए – संप्रदान कारक

Question 5.
बंजर जमीन से मिट्टी खोदी गई।
Answer:
से – अपदान कारक

Question 6.
क्या हम में से किसी ने भूत देखा है?
Answer:
में – अधिकरण कारक, से- करण कारक ने- कर्ताकारक

Maharashtra Board Class 7 Hindi Solutions Chapter 7 जहॉं चाह, वहाँ राह

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Balbharti Maharashtra State Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Class 7 Civics Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 Textbook Questions and Answers

1. Answer the following questions in brief:

Question 1.
What do you understand by ‘Fundamental Rights’?
Answer:
(i) Demanding one’s rights is insisting on creating an atmosphere conducive to the development of the self as well as the entire society.

(ii) The Indian Constitution has guaranteed equal rights to all citizens in order to create this conducive atmosphere.

(iii) These rights are Fundamental Rights.

Question 2.
Name the awards that are conferred by the Government upon people for their distinguished contribution in different fields.
Answer:
Padmashree, Padmabhushan, Padmavibhushan.

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Question 3.
Why is it prohibited to employ children under 14 years of age in hazardous places?
Answer:
(i) Employing children under 14 years of age in hazardous places can be dangerous. Children may be grievously injured and they may even lose their life.

(ii) To prevent the exploitation of children and ban oppression of any kind, it is prohibited to employ children under 14 years of age in hazardous places.

Question 4.
Why has the Constitution given equal rights to all citizens?
Answer:
(i) We get rights at birth. Every newborn baby has a right to live.

(ii) The entire society and government takes efforts to ensure that the baby is in the best of health.

(iii) Only when all individuals get protection from injustice, exploitation, discrimination and deprivation, will they be able to develop their skills and qualities.

(iv) Demanding one’s rights is insisting on creating an atmosphere conducive to the development of the self as well as the entire society.

(v) The Indian Constitution has guaranteed equal rights to all citizens in order to create this conducive atmosphere.

2. Prepare a picture strip on the right to liberty
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 2

3. Correct and rewrite the following sentences:

Question 1.
No one gets rights at birth.
Answer:
We get rights at birth.

Question 2.
Government can deprive you of a job by discriminating on the basis of religion, sex, place of birth while giving government jobs.
Answer:
According to the Right to Equality mentioned in our Constitution the State cannot discriminate against any citizen on grounds of religion, sex, place of birth or other grounds

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

4. Complete the following graphical description.
Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 1
Answer:
Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 2

Activities:

  • Collect news clippings about certain important rights like the right to information, right to education, etc.
  • If you find small children working on construction sites in your neighbourhood, talk to them and their parents about their problems and present the problems in your class.

Class 7 Civics Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 InText Questions and Answers

Do this:

Following are the actions of A, B and C. Which kind of freedom do you connect them with?

Question 1.
‘A’ established ‘Adivasi Co-operation Forum’ to solve the problems of the tribal people.
Answer:
Freedom to Assemble Peacefully.

Question 2.
‘B’ decided to move his father’s bakery production from Goa to Maharashtra.
Answer:
Freedom to move freely throughout the territory of India.

Question 3.
‘C’ found some lacunae in the new tax policy of the Government. He wrote an artide about it and sent it to a newspaper for publication.
Answer:
Freedom of Speech and Expression.

Let’s discuss:

Question 1.

  • Children are not employed here.
  • Workers are paid daily here.

You see such boards in shops and hotels. In what way are they related to the Fundamental rights in the Constitution?
Answer:
They ensure that the Right against Exploitation mentioned in the Constitution is honoured and the right is not denied to the workers and children.

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Question 2.
You must be aware of children’s rights. Can you name two important rights of children?
Answer:
(a) Right to Protection:

  • Right to be protected from all sorts of violence.
  • Right to be protected from physicaL and sexual abuse.
  • Right to be protected from dangerous drugs.

(b) Right to Development

  • Right to education
  • Right to learn
  • Right to relax and play
  • Right to all forms of development – emotional, mental and physical.

Question 3.
Can rights be taken away?
Answer:
No, the rights cannot be taken away by anyone.

Question 4.
If rights are taken away, who should we contact for redressal?
Answer:
If rights are taken away one may appeal in the courts to seek justice for the same.

Question 5.
If the pet animals could speak, what rights do you think they would ask from you?
Answer:

  • The right to roam around freely, wherever and whenever they wish.
  • Right to expression
  • Right to eat whatever they want whenever they want.

Question 6.
What are the advantages of equality before law and equal protection of the law?
Answer:

  • There is no discrimination among citizens as superior – inferior, as men-women or while extending any protections like protection from arrest without a warrant.
  • There is no discrimination among the citizens on the basis of religion, caste, race, sex, place of birth or residence.
  • The inhuman practice of untouchability has been abolished in order to establish equality in the Indian society.
  • Titles like Raja, Maharaja, Raobahadur etc. have also been abolished.

Class 7 Civics Chapter 4 Fundamental Rights Part 1 Additional Important Questions and Answers

Complete the sentence by choosing the appropriate words from the options given below:

Question 1.
The ______ has guaranteed equal rights to all citizens in order to create a conducive atmosphere.(Indian judiciary, Indian Government, Indian Constitution)
Answer:
Indian Constitution

Question 2.
We have protection from arrest without _______. (prior intimation, proof, warrant)
Answer:
warrant

Question 3.
________ gives a guarantee of all the liberties necessary from the point of view of an individual. (Right to Equality, Right to Liberty Right against Exploitation)
Answer:
Right to Liberty

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Question 4.
______ implies getting a guarantee to live and availability of a conducive environment for living. (Right against Exploitation, Right to
Liberty, Right to Life)
Answer:
Right to Life

Question 5.
All children between 6 and ______ years of age are entitled to get education as a Fundamental Right. (11,10,14)
Answer:
14

Question 6.
It is prohibited to employ children under _______ years of age in hazardous places. (10,14,16)
Answer:
16

Match the following:

Question 1.

Column ‘A’Column ‘B’
(1) Right to Equality(a) liberties necessary from the point of view of individuals
(2) Right to Liberty(b) bans all types of oppression.
(3) Right against(c) No discrimination
Exploitationamongst citizens.

Answer:
1 – c
2 – a
3 – b

Name the following:

Question 1.
The equal rights guaranteed to all citizens by the Indian Constitution in order to create a conducive atmosphere for the development of the self and the entire society.
Answer:
Fundamental Rights.

Question 2.
According to this right, the State cannot discriminate among citizens as superior- interior or men-women and cannot give different treatment or privileges to anybody.
Answer:
Right to Equality.

Question 3.
The State cannot discriminate against any citizen on these grounds for government employment.
Answer:
Religion, caste, race, sex, descent or place of birth or religion.

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Question 4.
This inhuman practice that was prevalent in our country has been abolished by law.
Answer:
Untouchability.

Question 5.
These titles have been abolished as it creates artificial hierarchy among people.
Answer:
Raja, Maharaja, Raobahadur.

Question 6.
Any two freedoms we enjoy as Indian citizens.
Answer:
Freedom of Speech and Expression, Freedom to Assemble Peacefully.

Question 7.
The new right included in the Right to Liberty.
Answer:
Right to Education.

Question 8.
Children between this age group are entitled to get education as a Fundamental Right.
Answer:
6-14 years.

Question 9.
Two places where children cannot be made to work.
Answer:
Factories, Mines.

Question 10.
It implies getting a guarantee to live and availability of a conducive environment for living.
Answer:
Right to Life.

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Answer in one or two sentences:

Question 1.
When will individual be able to develop their skills and qualities?
Answer:
Only when all individuals get protection from injustice, exploitation, discrimination and deprivation, will the individuals be able to j develop their skills and qualities.

Question 2.
What does demanding one’s rights imply?
Answer:
Demanding one’s rights is insisting on creating an atmosphere conducive to the development of the self as well as the entire society.

Question 3.
What does the Right to Education ensure?
Answer: Right to Education ensures that no child between the age of 6 and 14 will be deprived of education.

Question 4.
Which are the different forms of exploitation which are prevented through Right against Exploitation?
Answer:
Bonded labour or forcing somebody to work against his wish, treating somebody like a slave, denying them legitimate compensation, making them do excessive or strenuous work, starving them or ill-treating them are different forms of exploitation which are prevented through Right against Exploitation

Write short notes on:

Question 1.
Right to Equality
Answer:
According to the Right to Equality, the State cannot discriminate among citizens as superior-inferior or a men-women and cannot give different treatment or privileges to anybody. The same law applies equally to all. Many laws give protection. For example, we have protection from arrest without warrant. The State cannot discriminate even while extending such protection.

Question 2.
Right to Liberty
Answer:
This is a very important right given by the Constitution. It gives a guarantee of all the liberties necessary from the point of view of the individual. As Indian citizens, we have the right to:

  • Freedom of speech and expression.
  • Freedom to assemble peacefully.
  • Freedom to form associations or unions.
  • Freedom to move freely throughout the territory of India.
  • Freedom to reside and settle in any part of the territory of India.
  • Freedom to practise any profession, or to carry on any occupation, trade or business.

Question 3.
Right against Exploitation
Answer:
(i) The right against exploitation implies the right to prevent exploitation.

(ii) While the Constitution has banned all types of oppressions through the right against exploitation, it has made a special provision to prevent the exploitation of children.

(iii) Accordingly, it is prohibited to employ children under 14 years of age in hazardous places.

(iv) Children cannot be employed or made to work in factories and mines.

(v) Exploitation includes bonded labour or forcing somebody to work against his wish, treating somebody like a slave, denying them legitimate compensation, making them do excessive or strenuous work, starving them or ill-treating them.

(vi) Generally women, children, the weaker sections of society and powerless people are exploited.

(vii) This right enables us to stand up against any kind of exploitation.

Maharashtra Board Class 7 Civics Solutions Chapter 4 Fundamental Rights Part 1

Correct and rewrite the following sentences:

Question 1.
No one gets rights at birth.
Answer:
We get rights at birth.

Question 2.
The government can deprive you of a job by discriminating on the basis of religion, sex, place of birth while giving government jobs.
Answer:
According to the Right to Equality mentioned in our Constitution the State cannot discriminate against any citizen on grounds of religion, sex, place of birth or other grounds.

Question 3.
People can have titles like Raja, Maharaja, Raobahadur etc.
Answer:
The Constitution has abolished titles like Raja,, Maharaja, Raobahadur etc., that create aq artificial hierarchy among people.