Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Environmental Studies Solutions Chapter 8 Public Facilities and My School Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

5th Std EVS 1 Digest Chapter 8 Public Facilities and My School Textbook Questions and Answers

1. Fill in the blanks.

Question (a)
We must use facilities ……………….. .
(a) carlessly
(b) responsibily
(c) fearlessly
Answer:
(b) responsibily

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Question (b)
The school is our ………………… outside our house.
(a) world
(b) family
(c) play ground
Answer:
(a) world

Question (c)
The …………………. has a role in the development of a school.
(a) parents
(b) teachers
(c) community
Answer:
(c) community

2. Answer in one sentence:

Question (a)
Which are the important public services?
Answer:
Water supply, electricity supply, health services, education and transport are the important public services.

Question (b)
What right does each child have?
Answer:
Each child has a right to go to school and learn.

3. Answer in short:

Question (a)
Which public services do we use?
Answer:
We use public facilities like water supply, electricity supply, health services, education, transport, postal services, telephone, fire brigade, police, banks, swimming pools, etc.

Question (b)
Why should schools have Parent Teacher Association and Mata Palak Sangh?
Answer:
Schools should have Parent Teacher Association and Mata Palak Sangh because:

  1. They bring about a dialogue between parents and teachers.
  2. Parents can help in various activities of the school.
  3. We learn with the help of both teachers and parents.
  4. Their interactions are to our benefit.

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

4. Write what will happen:

Question (a)
If boys and girls are not given an equal right to education.
Answer:
Girls will be deprived of education then the society will not prosper because if you educate a girl you educate a family.

Question (b)
If the community does not help the school.
Answer:
The community has a role in the development of school. If the community does not help, then the school will not be able to provide the students with various facilities like sport equipment, libraries, laboratories etc.

Question (c)
If public services and facilities are not used responsibly.
Answer:
If public services and facilities are not used responsibly and with care then people will not be able to use them for a longer time.

Environmental Studies Part 1 Standard 5th Solutions Chapter 8 Public Facilities and My School Additional Important Questions and Answers

Fill in the blanks with the correct answers from the options given below:

Question 1.
According to the Right of …………….., every child between the ages of 6 and 14 must go to school.
(a) Economic Act
(b) Social Act
(c) Education Act
Answer:
(c) Education Act

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Question 2.
The Right to Education Act provides complete ……………………. education.
(a) primary
(b) secondary
(c) higher secondary
Answer:
(a) primary

Question 3.
For children with special needs, the upper age limit is ……………. years of age instead of 14.
(a) 15
(b) 18
(c) 16
Answer:
(b) 18

Question 4.
Parents can help in various ………………… of the school.
(a) facilities
(b) activities
(c) festivities
Answer:
(b) activities

Question 5.
Water supply, electricity supply, health services, education and transport are some important ………………. services.
(a) public
(b) private
(c) democratic
Answer:
(a) public

Question 6.
Public services are meant for ………………. .
(a) someone
(b) noone
(c) everyone
Answer:
(c) everyone

Question 7.
Various ………………… are available to us in our school.
(a) facilities
(b) books
(c) teachers
Answer:
(a) facilities

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Question 8.
Bus and railway are public facilities of ……………….. .
(a) transport
(b) government
(c) people
Answer:
(a) transport

Question 9.
Each school has its own ……………… identity.
(a) public
(b) unique
(c) private
Answer:
(b) unique

Question 10.
Every child has the right to go to ……………….. and learn.
(a) play
(b) library
(c) school
Answer:
(c) school

Question 11.
The school ………………… all parents alike.
(a) respects
(b) treats
(c) illtreats
Answer:
(a) respects

Question 12.
We learn with the help of both …………. and …………….. .
(a) parents
(b) teachers
(c) principal
Answer:
(b) teachers

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Name the following:

Question 1.
Public facilities of transport.
Answer:
Bus and railway.

Question 2.
Organisations in school which help the school to develop.
Answer:
Parent Teacher Association and a Mata Palak Sangh.

Answer in one sentence:

Question 1.
What is the right to education?
Answer:
Each child has a right to go to school and learn. This is called the Right to Education.

Question 2.
Which people help in the growth of a school?
Answer:
Many parents, past students, writers, artists, sports persons, scientists and industrialists lend a hand in the growth of a school.

Question 3.
What does ‘Right to Education Act’ state?
Answer:
According to Right to Education Act, every child between the age of 6 and 14 must go to school and complete their primary education.

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Answer in short:

Question 1.
How does the community have a role in the development of a school?
Answer:
1. Many people and institutions help to set up a school.
2. A school is given assistance in the construction of classrooms, libraries, laboratories and procurements of sports equipment.
3. Thus the community helps in the development of a school.

Can you tell?

Question 1.
Which public facilities are available inside and outside your home?
Answer:
Public facilities available inside our home are water supply, electricity supply and gas service. Facilities used outside our home ate hospitals, school, college, transport, banks, malls, police etc.
[Note : Other Questions of can you tell are personal response]

Maharashtra Board Class 5 EVS Solutions Part 1 Chapter 8 Public Facilities and My School

Glossary:

  1. alike – similar
  2. fundamental – of central importance.
  3. unique – One of a kind
  4. interaction – reciprocal action or influence.
  5. procurement – the action of obtaining something.

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 9 मुझे पहचानो Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो

5th Standard Hindi Digest Chapter 9 मुझे पहचानो Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
निम्नांकित आकारों को उनसे मिलते – जुलते आकारों के साथ (जोडे) मिलादाः
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो 1
उत्तर:

  1. आ
  2. अ
  3. ई
  4. इ
  5. ऊ
  6. ए
  7. उ

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
नीचे दिए गए चित्रों के आकारों को पहचानिए और नाम लिखिए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो 2
उत्तर:

  1. वर्ग
  2. वृत्त
  3. शंकु
  4. आयत
  5. अष्टभुज
  6. बहुभुज
  7. षट्कोण
  8. बेलनाकार
  9. त्रिभुज
  10. त्रिभुज
  11. आयताकार
  12. आयताकार

प्रश्न 2.
निम्नांकित चित्रों को देखकर आकारों के नाम लिखिएः
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो 3
उत्तर:

  1. षट्कोण
  2. वृत्त
  3. वर्ग
  4. आयत
  5. बेलनाकार
  6. आयत
  7. वर्ग
  8. त्रिकोण
  9. आयत
  10. वर्ग
  11. त्रिकोण
  12. बेलनाकार

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो

प्रश्न 3.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

(अ)(ब)
1. लड्डू(अ) वर्ग
2. जोकर की टोपी(आ) आयत
3. कंदील(इ) बेलनाकार
4. सैंडविच(ई) त्रिकोण
5. पेंसिल(उ) षट्कोण
6. मोबाइल(ऊ) शंकु
7. कॉपी(ए) वृत्त

उत्तर:

(अ)(ब)
1. लड्डू(ए) वृत्त
2. जोकर की टोपी(ऊ) शंकु
3. कंदील(उ) षट्कोण
4. सैंडविच(ई) त्रिकोण
5. पेंसिल(इ) बेलनाकार
6. मोबाइल(आ) आयत
7. कॉपी(अ) वर्ग

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 9 मुझे पहचानो

मुझे पहचानो Summary in Hindi

शब्दार्थ:

  1. वर्ग – चतुर्भुज (square)
  2. आयत – समकोण चतुर्भुज (rectangle)
  3. त्रिकोण – त्रिभुज (triangle)
  4. षट्कोण – छहभुजा (hexagon)
  5. शंकु – शुण्डाकार वस्तु (cone)
  6. वृत्त – गोलाकार (circle)
  7. बेलनाकार – बेलन के आकार का (cylindrical)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 12 सपूत Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 12 सपूत

5th Standard Hindi Digest Chapter 12 सपूत Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
तीनों स्त्रियों ने अपने-अपने बेटे की कौन-सी विशेषताएं बताईं ?

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

प्रश्न 2.
अच्छे लड़के/ अच्छी लड़की में कौन-कौन-से गुण होने चाहिए, आपस में चर्चा करो ।

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 12 सपूत Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
घर के किन कामों में आप अपनी माँ की मदद करते
उत्तर:
घर को साफ-सुथरा एवं व्यवस्थित रखने में, बाज़ार से चीजें लाने में हम अपनी माँ की मदद करते हैं।

प्रश्न 2.
‘सपूत’ शब्द का अर्थ क्या है?
उत्तर:
सपूत का अर्थ है – ऐसा पुत्र, जिसमें सभी अच्छे गुण हों।

प्रश्न 3.
आपकी कक्षा को साफ-सुथरा रखने की ज़िम्मेदारी किसकी है?
उत्तर:
कक्षा को साफ-सुथरा रखने की ज़िम्मेदारी सभी छात्रों की है।

प्रश्न 4.
नियमित रूप से झाडू कहाँ लगायी जाती थी?
उत्तर:
नियमित रूप से झाडू फुलेरा नामक आदर्श गाँव में लगाई जाती थी।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

प्रश्न 5.
गाँव में किसलिए आवश्यक सावधानियाँ बरती जाती थीं?
उत्तर:
गाँव में कुएँ का पानी निर्मल रखने के लिए आवश्यक सावधानियाँ बरती जाती थीं।

प्रश्न 6.
पनघट कैसा था?
उत्तर:
पनघट स्वच्छ और सुसज्जित था।

प्रश्न 7.
किसकी सफाई रोज़ की जाती थी?
उत्तर:
नालियों की सफाई रोज़ की जाती थी।

प्रश्न 8.
परिसर में बड़ी संख्या में क्या थे?
उत्तर:
परिसर में बड़ी संख्या में पेड़-पौधे थे।

प्रश्न 9.
पनघट पर स्त्रियाँ क्या कर रही थीं?
उत्तर:
पनघट पर स्त्रियाँ पानी भर रही थीं।

प्रश्न 10.
पहली स्त्री ने अपने पुत्र के बारे में क्या कहा?
उत्तर:
पहली स्त्री बोली, “बहन! मेरा सपूत बड़ा विद्वान है!”

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए:

प्रश्न 1.
पनघट पर स्त्रियाँ किसका बखान कर रही थीं?
उत्तर:
पनघट पर स्त्रियाँ अपने-अपने लाड़ले के गुणों का बखान कर रही थीं।

प्रश्न 2.
पहली स्त्री के पुत्र की धूम क्यों मची थी?
उत्तर:
पहली स्त्री का पुत्र शहर से पढ़कर आया था, इसलिए चारों तरफ उसकी धूम मची थी।

प्रश्न 3.
पहली स्त्री का पुत्र क्या कर लेता था?
उत्तर:
पहली स्त्री का पुत्र बड़े – बड़े ग्रंथ पढ़ लेता था। आकाश के तारों को देखकर उनका नाम बता देता था।

प्रश्न 4.
पहली स्त्री का पुत्र कहाँ जा रहा था?
उत्तरः
पहली स्त्री का पुत्र व्याख्यान देने जा रहा था।

प्रश्न 5.
दूसरी स्त्री का पहलवान पुत्र किस तरह झूम रहा था?
उत्तर:
दूसरी स्त्री का पहलवान पुत्र मतवाले हाथी की तरह झूम रहा था।

प्रश्न 6.
ज्ञान किसके बिना अधूरा है?
उत्तर:
कर्तव्य और सेवा के बिना ज्ञान एवं बल अधूरे हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

प्रश्न 7.
कौन-सी स्त्री का बेटा सपूत कहा जा सकता है? क्यों?
उत्तर:
तीसरी स्त्री का बेटा सपूत है, क्योंकि जो माता-पिता की सेवा करे; वही सच्चा सपूत है।

प्रश्न 8.
तीसरी स्त्री का पुत्र कैसा था?
उत्तर:
तीसरी स्त्री का पुत्र सीधे – सादे स्वभाव का साधारण किसान था।

प्रश्न 9.
तीसरी स्त्री का पुत्र शाम को क्या करता था?
उत्तर:
तीसरी स्त्री का पुत्र शाम को घर का काम करता था।

प्रश्न 10.
तीसरी स्त्री का पुत्र कहाँ गया था?
उत्तरः
तीसरी स्त्री का पुत्र मेला देखने गया था।

किसने किससे कहा?

प्रश्न 1.
“व्याख्यान देने जा रहा हूँ। भोजन वहीं करूँगा।”
उत्तर:
पहली स्त्री के पुत्र ने अपनी माँ से कहा।

प्रश्न 2.
“पानी लेकर जल्दी घर पहुँचना, मुझे ज़ोरों की भूख लगी है।”
उत्तर:
दूसरी स्त्री के पुत्र ने अपनी माँ से कहा।

प्रश्न 3.
“तुम क्यों पानी भरने चली आईं? मैं तो आ ही रहा था।”
उत्तरः
तीसरी स्त्री के पुत्र ने अपनी माँ से कहा।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

प्रश्न 4.
“मेरा सपूत बड़ा विद्वान है।”
उत्तर:
पहली स्त्री ने बाकी दोनों स्त्रियों से कहा।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए:

प्रश्न 1.
आदर्श गाँव का नाम क्या था?
उत्तर:
फुलेरा।

प्रश्न 2.
गाँव में हर तरफ क्या थी?
उत्तर:
स्वच्छता।

प्रश्न 3.
घर-आँगन क्या करके सुंदर रखा जाता था?
उत्तर:
लिपाई – पुताई।

प्रश्न 4.
पहलवान पुत्र रोज़ कितने दंड – बैठक लगाता है?
उत्तर:
पाँच सौ।

प्रश्न 5.
दोनों स्त्रियों ने चुप रहनेवाली स्त्री के पुत्र को क्या कहा?
उत्तर:
कपूत।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

प्रश्न 6.
तीसरी स्त्री का पुत्र दिन भर कहाँ जुता रहता था?
उत्तर:
खेत में।

प्रश्न 7.
तीसरी स्त्री का पुत्र शाम को कहाँ का काम करता था?
उत्तर:
घर का।

प्रश्न 8.
तीनों स्त्रियाँ सिर पर क्या रखकर चली गईं?
उत्तर:
घड़ा।

प्रश्न 9.
तीनों स्त्रियाँ कितने कदम चली थीं कि उन्हें पहली स्त्री का पुत्र दिखाई पड़ा?
उत्तर:
दो – चार।

प्रश्न 10.
तीसरी स्त्री का पुत्र कैसा था?
उत्तर:
सीधा – सादा।

प्रश्न 11.
शब्द चुनकर खाली जगह भरिए:

  1. ……………. रोज़ साफ की जाती थीं।
  2. दूसरी ने ……………. में झट से कहा।
  3. वह मेरा ……………. है।
  4. मेरा लाल मेरे लिए बहुत …………… है।
  5. इसलिए मुझे ……………. भरने आना पड़ा।
  6. ……….. वहीं करूंगा।
  7. दूसरी स्त्री का ……………. पुत्र आता हुआ दिखा।
  8. दोनों स्त्रियों का सिर …………… से झुक गया।

उत्तरः

  1. नालियाँ
  2. जोश
  3. सपूत
  4. अच्छा
  5. पानी
  6. भोजन
  7. पहलवान
  8. संकोच

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

व्याकरण:

प्रश्न 1.
निम्नलिखित शब्दों के विलोम शब्द लिखिए:

  1. पुराना
  2. स्वच्छता
  3. नियमित
  4. सावधानी
  5. सपूत
  6. ज्ञान
  7. निर्मल
  8. गुण
  9. देश
  10. प्रसिद्ध
  11. सुंदर
  12. साधारण
  13. तेज़
  14. सफाई
  15. आवश्यक

उत्तर:

  1. नया
  2. अस्वच्छता
  3. अनियमित
  4. लापरवाही
  5. कपूत
  6. अज्ञान
  7. मलिन
  8. अवगुण
  9. विदेश
  10. अप्रसिद्ध
  11. कुरूप
  12. असाधारण
  13. धीमा
  14. गंदगी
  15. अनावश्यक

प्रश्न 2.
निम्नलिखित शब्दों के पर्यायवाची लिखिए:

  1. बखान
  2. सुबह
  3. पुत्र
  4. निर्मल
  5. उत्साह
  6. अवगुण
  7. घर
  8. दिन
  9. धरती
  10. पानी
  11. प्रेम

उत्तर:

  1. प्रशंसा, तारीफ
  2. प्रातः, सवेरा
  3. बेटा, लाल
  4. साफ, स्वच्छ
  5. जोश, आनंद
  6. दोष, कमी
  7. गृह, निवास
  8. दिवस, वार
  9. धरा, भू
  10. जल, नीर
  11. प्यार, स्नेह

प्रश्न 3.
मुहावरा’ एक ऐसा शब्द समूह है, जो साधारण अर्थ की बजाय विशेष अर्थ देता है। जैसे –
उत्तर:

  1. धूम मचाना अर्थात चारों ओर चर्चा होना।
  2. चारों खाने चित होना अर्थात पूरी तरह हार जाना।
  3. अक्ल पर पत्थर पड़ना अर्थात पूरी तरह बेअक्ली से काम लेना।
  4. उल्लू बनाना अर्थात मूर्ख बनाना।
  5. घोड़े बेचकर सोना अर्थात निश्चिंत होकर सोना।
  6. दुम दबाकर भागना अर्थात डरकर भागना।
  7. दिन – रात एक करना अर्थात कड़ा परिश्रम करना।

सपूत Summary in Hindi

कहानी का सारांश:

प्रस्तुत कहानी द्वारा अच्छे पुत्र के गुणों के बारे में बताया गया है। अच्छा पुत्र माँ-बाप की सेवा करता है। उनका सहारा बनता है। वह सच्चा सपूत कहलाता है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 12 सपूत

शब्दार्थ:

  1. नियमित – रोज़ (regular)
  2. परिसर – अहाता (compound)
  3. मैदान – (ground)
  4. निर्मल – शुद्ध (pure)
  5. सावधानी – सतर्कता (care)
  6. बखान – वर्णन (characterization)
  7. धूम मचाना- प्रसिद्धि (fame)
  8. बली – बलवान (well built)
  9. मुकाबला – स्पर्धा, प्रतियोगिता (competition)
  10. कपूत – दुर्गुणी पुत्र (unworthy son)
  11. पछाड़ना – हरा देना, पीछे छोड़ना (to defeat)
  12. चारों खाने चित्त होना – पराजित होना (defeat)
  13. आदर्श – अच्छा (ideal)
  14. स्वच्छता – सफाई (cleanliness)
  15. लिपाई – पुताई – घर में रंग लगवाना (paint)
  16. संकोच – शर्म (shyness, hesitation)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 1 नंदनवन

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 1 नंदनवन Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 1 नंदनवन

5th Standard Hindi Digest Chapter 1 नंदनवन Textbook Questions and Answers

1. देखो, बताओ और कृति करो:

प्रश्न 1.
देखो, बताओ और कृति करो:

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 1 नंदनवन

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 1 नंदनवन Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
अपने आस-पास दिखने वाले प्राणियों के नाम बताइए?
उत्तर:
बिल्ली, कुत्ता, गाय, गधा, भैंस आदि।

प्रश्न 2.
गाय क्या खाती है?
उत्तर:
गाय घास खाती है।

प्रश्न 3.
तितली किस पर मँडराती है?
उत्तर:
तितली फूलों पर मँडराती है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 1 नंदनवन

प्रश्न 4.
भेड़ से हमें क्या मिलता है?
उत्तर:
भेड़ से हमें ऊन मिलता है।

प्रश्न 5.
भेड़िए की तरह दिखनेवाले किसी अन्य प्राणी का नाम बताइए।
उत्तर:
भेड़िए की तरह दिखनेवाला दूसरा प्राणी कुत्ता है।

प्रश्न 6.
चित्र में कौन क्या कह रहा है? जोड़ियाँ मिलाइए:

(अ)(ब)
1. तोता(अ) नाचो – गाओ।
2. तितली(आ) नमस्ते!
3. खरगोश(इ) हम सब साथ हैं।
4. भेड़िया(ई) कतार में चलो।
5. हाथी(उ) स्वागत है।

उत्तर:

  1. नमस्ते!
  2. स्वागत है।
  3. नाचो – गाओ।
  4. हम सब साथ हैं।
  5. कतार में चलो।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 1 नंदनवन

पाठ्यपुस्तक पृष्ठ क्र. 2 के चित्र को देखकर निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए:

प्रश्न 1.
जंगल में कितने प्राणी दिखाई दे रहे हैं?
उत्तर:
पाँच।

प्रश्न 2.
स्वागत कौन कर रहा है?
उत्तर:
तितली।

प्रश्न 3.
नंदनवन में कितने वृक्ष दिख रहे हैं?
उत्तर:
तीन।

प्रश्न 4.
चित्र में पेड़ के पीछे कौन खड़ा है?
उत्तर:
हाथी।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 1 नंदनवन

सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:

प्रश्न 1.
सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:
(खुशहाली, रंग-बिरंगी, हरा-भरा, सफेद, पौधे-पेड़, हरा)

  1. तोते का रंग ……………..’ होता है।
  2. तितली ……………. होती है।
  3. खरगोश ………………… रंग का होता है।
  4. ……………… लगाओ ………………….. बचाओ।
  5. जंगल …………….. होगा, तभी चारों तरफ ………… होगी।

उत्तर:

  1. हरा
  2. रंग-बिरंगी
  3. सफेद
  4. पौधे, पेड़
  5. हरा-भरा, खुशहाली।

प्रश्न 2.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

 (अ)(ब)
1. शेर(अ) टर्र – टर्र
2. बिल्ली(आ) हिनहिनाना
3. बंदर(इ) म्याऊँ – म्याऊँ
4. मेंढक(ई) दहाड़ना
5. घोड़ा(उ) गुटर –  गूँ
6. कबूतर(ऊ) चिल्लाना

उत्तर:

  1. दहाड़ना
  2. म्याऊँ – म्याऊँ
  3. चिल्लाना
  4. टर्र – टर्र
  5. हिनहिनाना
  6. गुटर – गूँ

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 1 नंदनवन

प्रश्न 3.

 (अ)(ब)
1. मोर(अ) कुहू – कुहू
2. कौआ(आ) टर्र – टर्र
3. तोता(इ) ची – चीं
4. चिड़िया(ई) गुटर – यूँ
5. कबूतर(उ) टें – टें
6. मेंढक(ऊ) काँव – काँव
7. कोयल(ए) क्वें – क्वें

उत्तर:

  1. क्वें – क्वें
  2. काँव – काँव
  3. टें -टें
  4. ची – चीं
  5. गुटर – गूँ
  6. टर्र – टर्र
  7. कुहू – कुहू।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

Balbharti Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Solutions Aamod Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

Sanskrit Aamod Std 9 Digest Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः Textbook Questions and Answers

भाषाभ्यास:

श्लोकः 1

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
विपर्ययः कस्मिन् शब्दे दृश्यते ?
उत्तरम् :
विपर्ययः ‘साक्षराः’ इति पदे दृश्यते।

प्रश्न आ.
विपर्यय: कस्मिन् शब्दे न दृश्यते ?
उत्तरम् :
विपर्ययः ‘सरस’ इति पदे न दृश्यते।

प्रश्न इ.
मानवाः कीदृशाः भवेयुः?
उत्तरम् :
मानवा: साक्षराः भवेयुः।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न ई.
मानवाः कीदृशाः न भवेयु:?
उत्तरम् :
मानवा: राक्षसाः न भवेयुः।

2. कोष्टकं पूरयत।

प्रश्न 1.
कोष्टकं पूरयत।
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 1
(सरसत्वम्, राक्षसत्वम्, विपरीतत्वम्)
उत्तरम् :
1. राक्षसत्वम्
2. सरसत्वम्

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

3. समानार्थकशब्द लिखत ।
राक्षसः, सरसः

प्रश्न 1.
समानार्थकशब्द लिखत ।
राक्षसः, सरसः
उत्तरम् :

  • राक्षस: – असुरः।
  • सरस: – रसपूर्णः।

4. सन्धिविग्रहं कुरुत।

प्रश्न 1.
अ) विपरीतोऽपि = …………..
आ) विपरीताश्चेत् = प्रलोकः
उत्तरम् :
अ) विपरीतोऽपि – विपरीतः + अपि।
आ) विपरीताश्चेत् – विपरीताः + चेत्।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः 2

2. 1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
वृक्षाग्रवासी कः?
उत्तरम् :
पक्षिराजः वृक्षाग्रवासी।नारिकेलं वृक्षाग्रवासी।

प्रश्न आ.
कः पक्षिराजः?
उत्तरम् :
गरुडः पक्षिराजः अस्ति ।

प्रश्न इ.
क: त्रिनेत्रधारी?
उत्तरम् :
शङ्करः त्रिनेत्रधारी। नारिकेलं त्रिनेत्रधारी।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न ई.
कः शूलपाणिः ?
उत्तरम् :
शङ्करः शूलपाणिः।

प्रश्न उ.
क: जलं बिभर्ति ?
उत्तरम् :
घट: मेघः च जलं बिभर्तः। नारिकेलं जलं बिभर्ति।

प्रश्न ऊ.
कः त्वम्वस्त्रं धारयति ?
उत्तरम् :
सिद्धयोगी त्वम्वस्त्र धारयति। नारिकेलं त्वग्वस्वं धारयति।

2. शब्दसमूहस्य कृते एकं संक्षेपशब्द लिखत ।

प्रश्न 1.
अ) यः वृक्षस्य अग्रभागे निवसति – ……………
आ) पक्षिणां राजा – ……………
इ) यस्य त्रीणि नेत्राणि – …………..
ई) शूलं पाणौ यस्य सः – ……………
उ) यः त्वग्वस्त्रं धारयति – …………….
उत्तरम् :
अ) यः वृक्षस्य अग्रभागे निवसति – वृक्षाग्रवासी।
आ) पक्षिणां राजा – पक्षिराजः।
इ) यस्य त्रीणि नेत्राणि – त्रिनेत्रधारी।
ई) शूलं पाणौ यस्य सः – शूलपाणिः।
उ) य: त्वग्वस्त्रं धारयति . त्वग्वस्त्रधारी।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

3. योग्यं पर्यायं चिनुत –

प्रश्न 1.
अ. पक्षिराजः वृक्षाग्रे (वसति/न वसति)।
आ. घटः त्रीणि नेत्राणि (धारयति/न धारयति)।
इ. शूलपाणिः जलं (बिभर्ति न बिभर्ति)।
ई. नारिकेलं त्वग्वस्त्रं (धारयति/न धारयति)।
उत्तरम् :
अ. पक्षिराज: वृक्षाग्रे वसति।
आ. घट: त्रीणि नेत्राणि न धारयति।
इ. शूलपाणि: जलं न बिभर्ति।
ई. नारिकेलं त्वग्वस्वं धारयति।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

4. समानार्थकशब्दयुग्मं चिनुत लिखत च।
पक्षिराजः, शूलपाणिः, जलम्, मेघः, शङ्करः, वृक्षः, सिद्धयोगी, गरुडः, तरुः, तोयम्, जलदः, तपस्वी।

प्रश्न 1.
पक्षिराजः, शूलपाणिः, जलम्, मेघः, शङ्करः, वृक्षः, सिद्धयोगी, गरुडः, तरुः, तोयम्, जलदः, तपस्वी।
उत्तरम् :

  • पक्षिराज: – गरुडः।
  • शूलपाणिः – शङ्करः।
  • जलम् – तोयम्।
  • मेष: – जलदः।
  • वृक्षः – तरुः।
  • सिद्धयोगी – तपस्वी।

श्लोकः 3.

1. कः कं वदति? ‘पत्रं लिख।’

प्रश्न 1.
कः कं वदति? ‘पत्रं लिख।’
उत्तरम् :
पिता पुत्रं वदति।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

2. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
केन आज्ञा दत्ता?
उत्तरम् :
तातेन आज्ञा दत्ता।

प्रश्न आ.
केन आज्ञा न लजिता ।
उत्तरम् :
पुत्रेण आज्ञा न लङ्घिता।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न इ.
पत्रं केन लिखितम् ?
उत्तरम् :
पुत्रेण पत्रं लिखितम्।

3. विशेषण-विशेष्य-अन्वितिं पूरयत ।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 2
उत्तरम् :
1. कथितः
2. पत्रम्

4. सन्धिविग्रहं कुरुत।

प्रश्न 1.
ममाज्ञया, पितुराज्ञा
उत्तरम् :

  • ममाज्ञया – मम + आज्ञया।
  • पितुराज्ञा – पितुः + आज्ञा।

5. श्लोकात् ‘क्त’ प्रत्ययान्तरूपाणि (क.भू.धा.वि.)
चिनुत लिखत च।
उत्तरम् :

  1. कथितम्
  2. लिखितम्
  3. लक्षिता

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः 4.

1. क्रमानुसारं रचयत।

प्रश्न 1.
अ. त्रि-अक्षरयुक्ते शब्दे ‘य’ मध्ये तिष्ठति ।
आ. शब्दस्य आरम्भे ‘न’ विद्यते।
इ. शब्दस्य अन्ते अपि ‘न’ विद्यते।
उत्तरम् :
आ. शब्दस्य आरम्भे ‘न’ विद्यते,
अ. त्रि-अक्षरयुक्ते शब्दे ‘य’ मध्ये तिष्ठति।
इ. शब्दस्य अन्ते अपि ‘न’ विद्यते।

2. प्राप्तम् उत्तरम्  – [ ] [ ] [ ]

प्रश्न 1.
प्राप्तम् उत्तरम्  – [ ] [ ] [ ]

3. सन्धिं कुरुत।

प्रश्न 1.
अ. तस्य + आदिः (अ + आ) ………….
आ. तस्य + अन्तः (अ + अ) ………..
इ. तव + अपि (अ + अ) ………..
ई. अपि + अस्ति (इ + अ) ……….
उत्तरम् :
अ. तस्यादिर्न – तस्य + आदि: + न।
आ. तस्यान्तः – तस्य + अन्तः।
इ. तवाप्यस्ति – तव + अपि + अस्ति।
ई. ममाप्यस्ति – मम + अपि + अस्ति।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

4. श्लोकात् षष्ठ्यन्तपदानि चिनुत लिखत च।

प्रश्न 1.
श्लोकात् षष्ठ्यन्तपदानि चिनुत लिखत च।

श्लोकः 5.

1. तालिकापूर्ति कुरुत।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 3
मञ्जूषा-(सज्जनस्य,धीवरः,लुब्धकः,मृगस्य,मीनस्य, पिशुन:)
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 5

2. अधोदत्तवाक्यानि श्लोकस्थ-समानार्थक-शब्दैः पुन: लिखत।

प्रश्न अ.
हरिणः शष्पाणि भक्षयति तथापि व्याधः तस्य शत्रुः भवति।
उत्तरम् :
मृगः शष्पाणि भक्षयति तथापि लुब्धकः तस्य वैरी भवति।

प्रश्न आ.
मत्स्य: जलं पिबति तथापि धीवरः तस्य रिपुः भवति।
उत्तरम् :
मीन : तोयं पिबति तथापि धीवर: तस्य वैरी भवति।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न इ.
सत्पुरुषः निःस्पृहः वर्तते तथापि दुर्जनः तस्य अरि: भवति।
उत्तरम् :
सज्जन : निस्पृहः वर्तते तथापि पिशुन: तस्य वैरी भवति।

श्लोकः 6.

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
कस्याः नद्याः वर्णनं सुभाषिते वर्तते?
उत्तरम् :
गङ्गानद्या: वर्णनं सुभषिते वर्तते।

प्रश्न आ.
शतचन्द्रं नभस्तलं कुत्र शोभते ?
उत्तरम् :
गढ़ानद्या: चञ्चलतरे वारिणि शतचन्द्रं नभस्तलं शोभते।

2. विशेषणैः जालरेखाचित्रं पूरयत ।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 4
उत्तरम् :

  1. प्रतिबिम्बितम्
  2. शतचन्द्रम्
  3. तारकायुक्तम्

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

3. विशेषणं लिखत।

प्रश्न 1.
विशेषणं लिखत।
1. …………. वारिणि।
2. ……………नभस्तलम्।
उत्तरम् :
1. चञ्जलतरे वारिणि।
2. तारकायुक्तम् नभस्तलम्।

4. गङ्गा इति शब्दस्य अमरपङ्क्तिं लिखत।

प्रश्न 1.
गङ्गा इति शब्दस्य अमरपङ्क्तिं लिखत।
उत्तरम् :
गङ्गा – जाह्नवी, भागीरथी जहुतनया, विष्णुपदी।

श्लोकः 7.

1. रिक्तस्थानं पूरयत।

प्रश्न 1.
अ. त्वं धनिनां ………………………. मुहुः न ईक्षसे।
आ. त्वं मृषा चाटून् न ……………. ।
इ. त्वं एषां ………………. न शृणोषि।
ई. त्वं तान् प्रति …………….. न धावसि।
उ. त्वं काले बालतृणानि …………..।
ऊ. त्वं …………….. निद्रासि।
ऋ. हे कुरङ्ग, तद् …………………. ब्रूहि।
ऋ. भवता किं नाम तपः …………………….।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

2. प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

प्रश्न अ.
त्वं धनिनां वक्त्रं मुहुः न ईक्षसे।
उत्तरम् :
त्वं किं मुहुः न ईक्षसे?

प्रश्न आ.
त्वं निद्रागमे निद्रासि।
उत्तरम् :
त्वं कदा निद्रासि?

3. समानार्थकशब्दं चिनुत लिखत च।
वदनम्, असत्यम्, शष्पम्, स्वापः, मृगः, पश्यसि

प्रश्न 1.
समानार्थकशब्दं चिनुत लिखत च।
वदनम्, असत्यम्, शष्पम्, स्वापः, मृगः, पश्यसि
उत्तरम् :

  • वक्त्रम् – मुखम, तुण्डम्, वदनम्।
  • मृषा – असत्यम्, मिथ्या।
  • तृणम् – शष्पम्।
  • निद्रा – स्वापः, शयनम्।
  • मृगः – हरिणः।
  • ईक्षसे – पश्यसि।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

4. श्लोकात् षष्ठ्यन्तपदे चिनुत लिखत च।

प्रश्न 1.
श्लोकात् षष्ठ्यन्तपदे चिनुत लिखत च।
उत्तरम् :
तस्य, तव, मम

Sanskrit Aamod Class 9 Textbook Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः Additional Important Questions and Answers

एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न 1.
सरसत्वं कदा न मुञ्चति?
उत्तरम् :
‘सरस’ इति पदस्य अक्षराणां क्रम: विपरीतं क्रियते चेत् अपि तस्य सरसत्वं न मुञ्चति।

प्रश्न 2.
‘साक्षरा’ इति पदं विपरीतं क्रियते चेत् किं भवति?
उत्तरम् :
‘साक्षरा’ इति पदं विपरीतं क्रियते चेत् ‘राक्षसा’ इति भवति।

प्रश्न 3.
गङ्गायाः वारिणि किं शोभते?
उत्तरम् :
गङ्गायाः वारिणि तारकायुक्तं शतचन्द्रं नभस्तलं शोभते।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न 4.
मृगाः किं खादन्ति?
उत्तरम् :
मृगाः तृणानि खादन्ति।

प्रश्न 5.
मीनाः कुत्र विहरन्ति?
उत्तरम् :
मीनाः जले विहरन्ति।

प्रश्न 6.
सज्जनानां का वृत्तिः?
उत्तरम् :
सन्तोषः इति सज्जनानां वत्तिः।

प्रश्न 7.
अस्याः प्रहेलिकाया: उत्तरं किम् ?
उत्तरम् :
‘नयन’ इति अस्याः प्रहेलिकायाः

प्रश्न 8.
पुत्रेण कस्य आज्ञा न लचिता?
उत्तरम् :
पुत्रेण पितु: आज्ञा न लड़िता।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न 9.
कुरङ्गः किं न ईक्षते?
उत्तरम् :
कुरङ्गः धनिनां वक्त्रं न ईक्षते।

प्रश्न 10.
कुरङ्गः किं न शृणोति?
उत्तरम् :
कुरङ्ग: गर्ववचः न शृणोति।

प्रश्न 11.
कुरङ्गः किं खादति?
उत्तरम् :
कुरङ्गः बालतृणानि खादति।

प्रश्न 12.
कुरङ्गः किं न बूते?
उत्तरम् :
कुरङ्गः मृषा चाटून् न बूते।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

लकारं लिखत।

  • मुशति – मुच्-मुक् धातुः षष्ठगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं लट्लकार : प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  • ईक्षसे – ईक्ष् धातुः प्रथमगण; आत्मनेपदं लट्लकार: मध्यमपुरुषः एकवचनम्।
  • खादसि – खाद् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं लट्लकार: मध्यमपुरुष: एकवचनम्।
  • पे – दूधातुः द्वितीयगण: उभयपदम् अत्र आत्मनेपदं लट्लकार: मध्यमपुरुष: एकवचनम्।
  • शृणोषि – शु धातुः पञ्चमगणः परस्मैपदं लट्लकार: मध्यमपुरुष: एकवचनम्।
  • धावसि – धाव् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं लट्लकार: मध्यमपुरुषः एकवचनम्।
  • शोभते – शुभ् धातुः प्रथमगण: आत्मनेपदं लट्लकार: प्रथमपुरुषः एकवचनम्
  • तिष्ठति – ‘स्था-तिष्ठ्’ धातुः प्रथमगण: परस्मैपदं लट्लकार: प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
  • जानाति – ‘ज्ञा’ धातुः नवमगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं लट्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  • लिख – लिख् धातुः षष्ठगणः परस्मैपद लोट्लकार: मध्यमपुरुष: एकवचनम्

विभक्त्यन्तपदानि।

  • प्रथमा – वृक्षाप्रवासी, पक्षिराजः, त्रिनेत्रधारी, त्वग्वसधारी, सिद्धयोगी, घटः, मेघः, वैरिणः, पिशुनाः, तृणम्, जलम्, सन्तोषः, प्रतिबिम्बितम्, तारकायुक्तम्, शतचन्द्रम्, नभस्तलम्।
  • द्वितीया – वक्त्रम्, चाटून, तान, बालतृणानि।
  • तृतीया – आशया, भवता।
  • षष्ठी – सज्जनानाम्, वृत्तीनाम्, धनिनाम्, एषाम्।
  • सप्तमी – जगति, चञ्चलतरे, वारिणि।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

प्रश्न 1.

  1. पितुः आज्ञा न लाविता।
  2. पत्रं लिख।
  3. बालतृणानि खादसि।
  4. त्वं मृषा चाटून् न बूषे।
  5. तारकायुक्तं शतचन्द्रं नभस्तलं शोभते।
  6. गङ्गायाः वारिणि नभस्तलं प्रतिबिम्बितम्।

उत्तरम् :

  1. कस्य आज्ञा न लविता?
  2. किं लिख?
  3. त्वं किं खादसि?
  4. त्वं किं न बूषे?
  5. कीदृशं नभस्तलं शोभते?
  6. नभस्तलं कुत्र प्रतिबिम्बितम्?

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

पद्यांशं पठित्वा जालरेखाचित्रं पूरयत।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 6
उत्तरम् :
1. राक्षसाः
2. सरस

प्रश्न 2.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 7
उत्तरम् :

  1. वक्षाग्रवासी
  2. जलं बिभ्रन्
  3. त्वग्वस्त्रधारी
  4. त्रिनेत्रधारी

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

प्रश्न 3.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 8
उत्तरम् :

  1. धनिनां वक्त्रस्य ईक्षणम्,
  2. धनिनां गर्ववचस: श्रवणम्,
  3. धनिनां प्रति आशया धावनम्,
  4. मृषा चाटूभाषणम्

समानार्थकशब्दं योजयित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।

  • पुत्र – पत्रं लिख। तनय, पत्रं लिख।
  • नभस् – नभः शोभते। गगनं शोभते।
  • वैरिन – जगति वैरी निष्कारणम् अस्ति। जगति शत्रुः निष्कारणम् अस्ति।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

व्याकरणम् :

नाम – तालिका।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 9 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 10

सर्वनाम – तालिका।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 11

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

धातु – तालिका।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 12

समासाः।

समस्तपदम्अर्थ:समासविग्रहःसमासनाम
पक्षिराजःking of birdsपक्षिणां राजा।षष्ठी तत्पुरुष समास।
मृगमीनसज्जनानाम्of deers, fishes and noble onesमृगा: च मौना: च सज्जनाः च, तेषाम्।इतरेतर द्वन्द्व समास।
लुब्धकधीवरपिशुना:hunters, fishermen and wicked onesलुब्धकाः च धीवरा: च पिशुनाः च, तैः।इतरेतर द्वन्द्व समास।
नभस्तलम्surface of skyनभस: तलम्।षष्ठी तत्पुरुष समास।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

धातुसाधितविशेषणानि।

धातुसाधित – विशेषणम्विशेष्यम्
लिखितम्पत्रम्
लङ्घिताआज्ञा
बिभ्रन्मेघः
तप्तम्तपः

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः 13

काव्यशास्त्रविनोदः Summary in Marathi and English

प्रस्तावना :

काव्यशास्त्रविनोद म्हणजे काव्य आणि शास्त्र यांच्याद्वारे केलेले मनोरंजन.
हा शब्द –
‘काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा।।’
या श्लोकात आला आहे. याचा अर्थ असा – बुद्धिमान लोक काव्य आणि शास्त्र यांद्वारे मनोरंजन करण्यात वेळ वापरतात. तर मूर्ख लोक व्यसन, झोप, भांडण यांत वेळ घालवतात. संस्कृत भाषा सुभाषितांनी नटलेली आहे. काही सुभाषिते इतकी चमत्कृतीपूर्ण असतात की ती समजण्यासाठी आपल्या बुद्धीला ताण द्यावा लागतो. ती सुभाषिते समजायला अवघड असली तरी मनोरंजकसुद्धा असतात.
टीप : – या पद्यातील श्लोक हे माध्यमभाषेत भाषांतरासाठी आहेत आणि त्यांचे स्पष्टीकरणसुद्धा अपेक्षित आहे.

काव्यशास्त्रविनोद means amusement derived from poetry and science. This phrase is a part of the shlok
‘काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा।।’
This means wise people spend their time in deriving amusment through poetry and scriptures but foolish spend their time in addiction, sleep or quarrel. We know that Sanskrit abounds in subhashitas.

Some Subhashitas are so marvellous that understanding them requires us to tickle over brain cells. These are not only challenging but also amusing at times. Note:- These shlokas are for writing the meaning in medium of answer and explanation to them is also expected.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः – 1

साक्षरा …………….. मुञ्चति ।।1।।
श्लोकः : साक्षरा विपरीताश्चेद् राक्षसा एव केवलम्।
सरसो विपरीतोऽपि सरसत्वं न मुञ्चति ।।1।।
स्पष्टीकरणम् : साक्षरा: इति पदं विपरीतक्रमेण पठितं चेत् ‘राक्षसाः’ इति भवति। परं ‘सरसः’ इति पदं यथानुक्रमं वा विपरीतक्रमेण पठितं चेत् ‘सरसः’ इत्येव भवति। अत्र कविकल्पना एवं कविकौशलं विभाति।

अनुवादः

‘साक्षर’ हा शब्द उलट केला तर ‘राक्षस’ असा होतो. पण ‘सरस’ हा शब्द उलट केला तरी तो त्याचा सरसपणा सोडत नाही.
स्पष्टीकरण – ‘साक्षर’ मनुष्य जर विपरीत असेल तर तो राक्षसाप्रमाणे वागतो. म्हणजे तो त्याच्या ज्ञानाचा विपरीत वापर करून विघातक कृत्य करतो. पण ‘सरस’ म्हणजे उत्तम प्रवृत्तीचा मनुष्य संवेदनशील असतो. त्याचे वर्तन सरळ अथवा विपरीत परिस्थितीमध्ये सुद्धा बदलणार नाही.

The word ‘साक्षराः’ (literate) if reversed, becomes ‘राक्षसा:’ that is demons. But the word ‘सरस’ which means sensitive or filled with emotion doesn’t leave its sensitivity though reversed.

Explanation – This is poetic imagination which itself is the creativity of the poet. The poet says those who have only bookish knowledge whom we refer to as ‘pothi pandits’ if he is rubbed the wrong way will become evil like demons. Just as intelligent man has created weapons using science which is the wrong usage of knowledge.

On the other hand, a connoisseur is sensitive and even in difficult conditions, he still remains happy, because the word Rasa means आनंद i.e happiness, Rasika is always happy and also makes others happy.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः – 2

वृक्षाग्रवासी ………….. न मेघः।
श्लोकः : वृक्षानवासी न च पक्षिराज:
त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः।
त्वग्वत्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च विभन्न घटोन मेघः।।

स्पष्टीकरणम् : सः वृक्षस्य अग्रे वसति किन्तु पक्षिराजः गरुडः न। तस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति किन्तु सः शूलपाणिः शङ्कर: न। सः वल्कलसदृशं वस्त्रं धारयति किन्तु स: सिद्धयोगी न। सः जलं धारयति किन्तु सः न घटः न च मेषः। अस्य उत्तरं वर्तते नारिकेलफलम्।

अनुवादः

तो वृक्षाच्या टोकावर राहतो पण पक्षीराज (गरुड) नाही. तीन डोळे आहेत पण शंकर नाही. वल्कले धारण करतो पण योगी नाही. पाणी धारण करतो पण घडा नाही व ढगही नाही.

स्पष्टीकरण – हे सुभाषित प्रहेलिका प्रकारातील आहे. प्रहेलिका म्हणजे कोडे. या कोड्याचे उत्तर आहे नारळ, नारळ झाडाच्या टोकावर असतो. त्याला तीन डोळे असतात, त्याला शेंडी असते आणि आत पाणी असते.

It lives on the top of the tree but is not the king of birds (garuda/eagle). It has three eyes but is not the one who holds the Trident (Shiva). It wears barkgarments but is not an accomplished ascetic (yogi), and it holds water but is neither a pot nor a cloud.

Explanation – This is a riddle or prahelika the answer to which is a coconut. A coconut grows on the top of the tree, it has three eyes below the tuft of coin on top, it has bark garments which is the coir and it has water in it.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः – 3

तातेन ……………… लड़िता।।3।।
श्लोकः : तातेन कथितं पुत्र पत्रं लिख ममाज्ञया।
न तेन लिखित पत्रं पितुराज्ञा न लड्डिता ।।3।।
स्पष्टीकरणम् : तातेन कथितं, “हे पुत्र, मम आज्ञया पत्रं लिख।” तेन पुत्रेण पत्रं न लिखितम्। तथापि पितुः आशा न लकिता। अर्थसङ्गतिः न दृश्यते। यदि ‘न तेन’ इति एकपदं क्रियते ‘नतेन’ इति पदेन अर्थबोधः भवति। नतेन नाम नमस्वभावेन पुत्रेण पत्रं लिखितम्। अपि च पितुः आज्ञा न लविता।

अनुवादः

वडिलांनी मुलाला सांगितले ‘माझ्या आज्ञेने पत्र लिही!’ त्याने पत्र लिहिले नाही आणि वडिलांची आज्ञा मोडली नाही. स्पष्टीकरण – हा श्लोक ‘कूटश्लोक’ या सुभाषितप्रकाराचे उदाहरण आहे. ‘न तेन’ हा शब्द एकत्र ‘नतेन’ असा वाचला तर ‘त्या नम्र मुलाने’ असा अर्थ होतो. संस्कृत भाषेमधील विभक्तिप्रत्यय व शब्द चमत्कृती येथे दिसून येते.

The father said, “O son, write a letter by my order. He did not write the letter nor did he disobey the father’s order.

Explanation – In this shloka the word has to be read as one word ‘1’ which means ‘by the modest one.’ So, the son who was modest wrote the letter and therefore did not disobey the father’s order. This is an example of a कूटश्लोक.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः – 4

न तस्यादिर्न ……………. स पण्डितः।
श्लोकः : न तस्यादिर्न तस्यान्त; यो मध्ये तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यो जानाति स पण्डितः ।।4।।
स्पष्टीकरणम् : कूटप्रश्न: अयम्।
अस्य उत्तरम् – तस्य आदिः न , तस्य अन्त:न, तस्य मध्ये यः तिष्ठति (तत्) तव अपि अस्ति, मम अपि अस्ति।

अनुवादः

त्याच्या सुरुवातीला ‘न’, त्याच्या शेवटी ‘न’ वमध्ये ‘य’ आहे. तुझ्याकडेही आहे. माझ्याकडेही आहे. जो जाणतो तो पंडित आहे.
स्पष्टीकरण – हा सुभाषिताचा ‘कूटप्रश्न’ प्रकार आहे. ‘नयन’ हे त्याचे उत्तर आहे. कारण यात ‘न’ हे अक्षर सुरुवातीला आणि शेवटी येते तसेच ‘य’ हे अक्षर मध्ये येते.

It doesn’t have a beginning nor does it have an end and it stays in the middle. You too have it and I too have it, the one who knows this is a scholar. Explanation – This is an example of prahelika where the answer is ‘नयन’ means eye’. ‘न’ is at the beginning ‘न’ is at the end and ‘य’ is in the middle which is ‘नयन’.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोक: – 5

मृगमीनसज्जनानां ……………… जगति ।।5।।
श्लोकः : मृगमीनसज्जनानां तृणजलसन्तोषविहितवृत्तीनाम्।
लुब्धकधीवरपिशुना निष्कारणवैरिणो जगति ।।5।।

स्पष्टीकरणम् : मृगाः तृणानि खादन्ति। मत्स्या: जले विहरन्ति। साधवः सन्तोषं यच्छन्ति। परम् अस्मिन् जगति लुब्धकाः मृगान् धीवरा: मत्स्यान्
तथा दुष्टा: साधून निष्कारणमेव पीडयन्ति। अत्र यथासङ्ख्य – अलङ्कारः विद्यते।

अनुवादः

हरीण, मासा व सज्जन अनुक्रमे गवत, पाणी व समाधान यांवर जगतात तरीही या जगात अनुक्रमे शिकारी, कोळी व दुर्जन हे विनाकारणच त्यांचे वैरी आहेत.

स्पष्टीकरण – हा श्लोक यथासंख्य अलंकाराचे उदाहरण आहे. या अलंकारात कर्तुपदे, कर्मपदे तसेच क्रियापदे वेगवेगळ्या चरणांत गुंफलेली असतात. प्रस्तुत श्लोकात जगातील एक सत्य गोष्ट – ‘दुर्जनांचे सज्जनांना विनाकारण छळणे’ सांगितली आहे.

Deer, fish, and good people have grass, water, and satisfaction respectively for their livelihood. Yes, in this world, the hunter, fisherman and the wicked for no reason make enmity with these.

Explanation – In the Shloka, we see how the poet has beautifully used यथासंख्य अलंकार where the words मृग, तृण and लुब्धक go together मीन, जल and धीवरgo together and सज्जन, संतोष and पिशुन go together. The thought conveyed in the shloka is that people with bad intention for no reason trouble those who are innocent and who don’t otherwise harm others.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोकः – 6

गङ्गायाश्चञ्चलतरे ………………. नभस्तलम्।।6।।
श्लोकः : गङ्गायाश्चलतरे वारिणि प्रतिबिम्बितम्।
शोभते तारकायुक्तं शतचन्द्रं नभस्तलम् ।।6।।
स्पष्टीकरणम् । गङ्गायाशजलतरे वारिणि प्रतिबिम्बितम् तारकायुक्तं शतचन्द्र नभस्तलम् शोभते। शतचन्द्र नभस्तलम्। इति काचन समस्या वर्तते। आकाशे चन्द्राणां शतं कथं शक्यते? इत्येषा समस्या।
समस्यापूर्तिः- गङ्गानद्याः जलं कल्लोलयुक्त विद्यते। यदा गगने तारकाः चन्द्रमा: च विलसन्ति तदा चन्द्रमसः शतं प्रतिबिम्बानि गङ्गानद्याः जले दृश्यन्ते । तदा कवि: कल्पनां करोति, ‘नभः शतचन्द्रम्’ इव दृश्यते।

अनुवादः

गंगेच्या चंचल पाण्यामध्ये प्रतिबिंबित झालेले आकाश जणू काही चांदण्यांनी व शेकडो चंद्रांनी युक्त असल्याप्रमाणे शोभून दिसत आहे.
स्पष्टीकरण – ही समस्यापूर्ती आहे. ‘शतचन्द्रं नभस्तलम्’ ही समस्या म्हणजे कोडे आहे. त्याचे उत्तर कवी असे देतो, आकाशात तर शंभर चंद्र असणे शक्य नाही, पण गंगेच्या लाटांवर जेव्हा चांदण्या व चंद्राने भरलेल्या आकाशाचे प्रतिबिंब पडते तेव्हा एकाचवेळी पाण्यात असंख्य चंद्र असल्याचे (पडल्याचे) भासते.

Hundred moons look beautiful along with stars in the sky reflected in the trembling waters of the Ganga.

Explanation – This shloka is an example of समस्यापूर्त where the last part ‘शतचन्द्रं नभस्तलम्’ is given and poets have to compose a shloka to make it meaningful. Now, this is really not possible.

So, to justify this sentence, the poet very beautifully says that the reflection of the moon is seen in the shaking waters of Ganga and this appears as if there are hundreds of moons. The reflection of the moon in the sky with many stars when seen in the trembling river water makes one see hundred moons.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

श्लोक: – 7

यद्वक्त्रं महरीक्षसे ……………. तप्त तपः ।।7।।
श्लोकः : यद्क्वं मुहुरीक्षसे न धनिनां दूषे न चाटून मृषा
नैषां गर्ववचः शृणोषि न च तान् प्रत्याशया धावसि ।
काले बालतृणानि खादसि परं निद्रासि निद्रागमे
तन्मे बूहि कुरङ्ग कुत्र भवता किं नाम तप्तं तपः ।।7।।

स्पष्टीकरणम् : हे कुरङ्ग, यत् त्वं धनिकानां वक्वं मुहुः न ईक्षसे, मृषा चाटून न दूषे, एषां गर्ववचः न शृणोषि, प्रत्याशया च तान प्रति न धावसि काले बालतृणानि खादसि परं निद्रागमे निद्रासि। तत् मे बूहि, भवता किं नाम तपः तप्तम्? एषा कुरङ्गान्योक्तिः वर्तते। सज्जनान् उद्दिश्य एषा अन्योक्तिः।

अनुवादः

अरे हरिणा ! तू धनिकांचे तोंड पुन्हा पाहत नाहीस, उगाच खोटी स्तुती करीत नाहीस, त्यांचे गर्वपूर्ण बोलणे ऐकत नाहीस. त्यांच्या दिशेने आशेने धावत (जात) नाहीस, योग्यवेळी कोवळे गवत खातोस, झोप आल्यावर झोपतोस! मला सांग बरे असे कोणते तप तू केले आहेस?

स्पष्टीकरण – प्रस्तुत श्लोकामध्ये स्थितप्रज्ञ माणसाविषयी हरणाचे रूपक घेऊन भाष्य केले आहे. ही अन्योक्ती असून हरणाच्या रूपकातून मनस्वी माणसाला कवी विचारत आहे की, त्याने असे काय साध्य केले आहे ज्यामुळे त्याला श्रीमंत माणसांवर अवलंबून रहावे लागत नाही. मनस्वी माणसे साधे पण स्वावलंबी आयुष्य जगतात हे या अन्योक्तीतून कवीला सांगायचे आहे.

Oh deer, tell me what penance has been performed by you because of which you do not have to see the face of the rich again and again, nor speak false pleasing words, you do not have to listen to their words filled with pride, not do you have to run behind them with greed. You eat tender grass at the proper time and sleep when you are sleepy.

Explanation – In this Shloka which is अन्योक्ति, the poet is not just addressing the deer and asking the deer how it has such a carefree life but is actually asking the man who leads a carefree life what has he done to get such a life where he doesn’t have to depend on the rich for everything. Generally, one has to depend on the wealthy for everything and per this he needs to please them. But there are those who lead simple lives and don’t have to do so.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

सन्धिविग्रहः

  • घटोन – घट: + न।
  • यो मध्ये – यः + मध्ये।
  • गङ्गायाश्चञ्चलतरे – गङ्गायाः + चलतरे।
  • नभस्तलम् – नभः + तलम्।
  • मुहुरीक्षसे – मुहुः + ईक्षसे।
  • तन्मे – तद् + मे।
  • नैषाम् – न + एषाम्।
  • यद्वक्त्रम् – यत् + वक्वम्।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

समानार्थकशब्दाः

  1. तपः – तपस्या।
  2. दानव: – दैत्यः ।
  3. धनी – धनिक्, श्रीमत्, बहुधनः ।
  4. वच: – वाणी, भाषा।
  5. वारि – जलम, तोयम, आपः।
  6. तारका – नक्षत्रम्, तारा, ज्योतिः।
  7. चन्द्रः – हिमांशुः, इन्दुः, विधुः, सुधांशुः, सोमः ।
  8. तृणानि – शष्याणि।
  9. संतोषः – तुष्टिः।
  10. मीन: – मत्स्यः ।
  11. पिशुन: – दुर्जनः।
  12. लुब्धक: – व्याधः।
  13. सज्जनः – सुजनः, सत्पुरुष।
  14. वैरिणः – शत्रवः, रिपवः।
  15. कुरङ्ग – मृगः, हरिणः, सारङ्गः।
  16. पण्डितः – ज्ञानी, विद्वान्।
  17. तातः – पिता, जनक:
  18. पुत्रः – तनयः, सूनुः आत्मजः

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

विरुद्धार्थकशब्दाः

  1. मृषा × सत्यम्।
  2. धनी × निर्धनः।
  3. चञ्चलम् × स्थिरम्।
  4. सज्जनः × दुर्जनः।
  5. पिशुनः × सत्पुरुषः।
  6. निष्कारण × सकारण।
  7. वैरी × मित्रम्।
  8. आदिः × अन्तः
  9. पण्डित: × मूढः।
  10. लहिता × अनुसता।
  11. नतः × गर्विष्ठः, उध्दतः।
  12. विपरीत: × सरलः।
  13. सरस: × नीरसः।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 14 काव्यशास्त्रविनोदः

शब्दार्थाः

  1. विपरीत – reverse order – उलट क्रमाने
  2. मुञ्चति – does not leave – सोडत नाही
  3. सरसत्वम् – best qualities – रसिकता, रसाळपणा
  4. साक्षरा: – literate – साक्षर
  5. राक्षसा: – demons – दानव
  6. चेत् – if – जर
  7. वृक्षाग्रवासी – one who resides on top of the tree – वृक्षाच्या टोकावर राहणारा
  8. पक्षिराज: – king of birds, eagle – पक्ष्यांचा राजा, गरुड
  9. त्रिनेत्रधारी: – I having three eyes, Shiva – तीन डोळे असणारा, शंकर
  10. सिद्धयोगी – ascetic – योगी
  11. शूलपाणि: – the one who holds त्रिशूल in hand – त्रिशूलधारी (शंकर)
  12. त्वग्वस्त्रम् – clothes of bark – वल्कल
  13. घट: – pot – घडा
  14. मेघः – cloud – ढग
  15. बिभ्रत् – holds – धारण करणारा
  16. तात: – father – वडील
  17. आज्ञया – by order – आज्ञेवरून
  18. पत्रम् – letter – पत्र
  19. लहिता – crossed – मोडली
  20. आदिः – beginning – सुरुवात
  21. अन्त – end – शेवट
  22. मध्ये – in the middle – मध्ये
  23. जानाति – knows – जाणतो
  24. पण्डित: – intelligent, scholar – हुशार
  25. तिष्ठति – stands – राहते
  26. मृगः – deer – हरीण
  27. सज्जनः – good person – सज्जन
  28. मीन: – fish – मासा
  29. लुब्धकः – hunter – शिकारी
  30. ग्धीवरः – fisherman – कोळी
  31. पिशुन: – wicked – दुर्जन
  32. निष्कारण – without reason – निष्कारण
  33. जगति – in the world – ह्या जगात
  34. वैरिणः – foes, enemies – शत्रु
  35. चञ्चल – unsteady – चंचल, हलणारे
  36. प्रतिबिम्बित – reflected – प्रतिबिंबित झालेले
  37. तारकायुक्त – full of stars – चांदण्यानी युक्त
  38. नभः – sky – आकाश
  39. वक्त्रम् – mouth – तोंड
  40. मुहु – again and again – पुनः पुनः
  41. चाटून् – flatter – स्तुती
  42. मृषा – false – खोटे
  43. गर्ववचः – speech filled with pride – गर्वाने बोलणे
  44. प्रत्याशया – with greed – आशेने
  45. बालतृणानि – grass – कोवळे गवत
  46. ब्रुहि – tell me – सांग
  47. कुरङ्ग – o deer – हे हरिणा
  48. तपः – penance – तप

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions स्वयं सध्ययन

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati स्वयं सध्ययन Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions स्वयं सध्ययन

5th Standard Hindi Digest स्वयं सध्ययन Textbook Questions and Answers

1. चित्रवाचन करके अपने शब्दों में कहानी लिखो और उचित शीर्षक बताओ

प्रश्न 1.
चित्रवाचन करके अपने शब्दों में कहानी लिखो और उचित शीर्षक बताओ

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions स्वयं सध्ययन 1
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions स्वयं सध्ययन 2

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions स्वयं सध्ययन

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions स्वयं सध्ययन Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
संकेत के आधार पर कहानी लिखना:
उत्तर:
(क) एक किसान – मुर्गी खरीदना – सोने का अंडा देना – किसान का खुश होना – शीघ्र धनवान बनने का लालच – मुर्गी का पेट चौरना – एक भी अंडा न मिलना – मुर्गी का मरना – किसान का पछताना।

स्वयं सध्ययन Summary in Hindi

एकता में बल:

कहानी – एक दिन आकाश में ढेर सारे कबूतर उड़ रहे थे। नीचे एक बहेलिया खड़ा उन्हें देख रहा था। बहेलिए ने उन्हें पकड़ने की तरकीब सोची। उसने दाना डालकर जाल बिछा दिया। कबूतर दाना चुगने आए और जाल में फंस गए। उन्होंने बहुत कोशिश की, पर जाल से निकल नहीं पाए। एक बुजुर्ग कबूतर ने उन्हें समझाया – हम सभी को एक साथ मिलकर उड़ना होगा और सारे कबूतर जाल समेत उड़ गए। बहेलिया हक्का-बक्का रह गया। वह उनके पीछे दौड़ा, पर उन्हें पकड़ नहीं पाया। दूर पहाड़ की खाई में कबूतर जाल समेत उतरे। वहाँ कबूतरों का दोस्त चूहा आ गया। उसने जाल कुतर दिया और सारे कबूतर मुक्त होकर आकाश में उड़ गए।

सीख – हमें हमेशा कोई भी कार्य मिलकर करना चाहिए।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions स्वयं सध्ययन

लालच बुरी बला:

कहानी – एक किसान था। वह मेहनत करके अपने दिन बिता रहा था। एक दिन उसने एक मुर्गी खरीदी। अगले दिन उस मुर्गी ने एक सोने का अंडा दिया। किसान ने उस अंडे को बेच दिया। हर रोज़ वह मुर्गी एक सोने का अंडा देती। उसे बेचकर वह किसान ढेर सारे पैसे कमाने लगा। उसके मन में लालच आ गया। उसने सोचा मुर्गी के पेट को चीरकर एक ही बार में पूरे अंडे निकाल लेता हूँ। उसने मुर्गी का पेट चीर दिया, पर मुर्गी के पेट से कुछ नहीं निकला। मुर्गी मर गयी। बाद में किसान को पछतावा होने लगा। उसे इस बात का दुख हुआ कि पैसों के लालच में उसने मुर्गी की जान ले ली।

सीख – हमें कभीभी लालच नहीं करना चाहिए, क्योंकि लालच बुरी बला है।

(ख) एक कौआ – पानी की तलाश में भटकना – एक घड़े में पानी – पानी का बहुत नीचे होना – कौए की तरकीब – कंकड़ घड़े में डालना – पानी पीकर उड़ जाना।

प्यासा कौआ:

कहानी – एक प्यासा कौआ। वह पानी की तलाश में यहाँ-वहाँ भटक रहा था। बहुत कोशिशों के बाद उसे एक घड़ा दिखाई दिया। पर घड़े में पानी एकदम नीचे था। कौए को तरकीब सूझी, उसने घड़े में कंकड़ डालने शुरू किए। धीरे-धीरे घड़े का पानी ऊपर आ गया। कौए ने खुशी-खुशी पानी पिया और उड़ गया।

सीख – हमें मुसीबत अथवा कठिनाई के समय चतुराई से काम लेना चाहिए।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 15 ज्ञानी Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 15 ज्ञानी

5th Standard Hindi Digest Chapter 15 ज्ञानी Textbook Questions and Answers

1. पढो, समझो ओर लिखो:

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी 1

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 15 ज्ञानी Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
किस राज्य की प्रादेशिक बोली मराठी है?
उत्तर:
महाराष्ट्र राज्य की प्रादेशिक बोली मराठी है।

प्रश्न 2.
हमारे देश की राष्ट्रभाषा क्या है?
उत्तरः
हमारे देश की राष्ट्रभाषा हिन्दी है।

प्रश्न 3.
आपके परिवार में कुल कितने सदस्य हैं?
उत्तर:
हमारे परिवार में कुल चार सदस्य हैं।

प्रश्न 4.
आपका परिवार छोटा है या बड़ा?
उत्तर:
हमारा परिवार छोटा है।

प्रश्न 5.
आपके परिवार में कौन-कौन है?
उत्तर:
हमारे परिवार में पापा, मम्मी और टोनू हैं।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए:

प्रश्न 1.
किसका परिवार आमने – सामने रहता था?
उत्तर:
बंडूभाऊ और सुदामा का परिवार आमने – सामने रहता था।

प्रश्न 2.
बंडूभाऊ और सुदामा की मातृभाषाएँ कौन-सी थी?
उत्तर:
बंडूभाऊ की मातृभाषा मराठी तथा सुदामा की मातृभाषा हिन्दी थी।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी

प्रश्न 3.
बंडूभाऊ और सुदामा के परिवार के बीच मनोरंजक स्थिति क्यों बन जाती थी?
उत्तरः
एक ही शब्द के दोनों भाषाओं में अलग-अलग अर्थ होने के कारण उनके बीच मनोरंजक स्थिति बन जाती थी।

प्रश्न 4.
मना करने के बावजूद बच्चे क्या कर रहे थे?
उत्तर:
मना करने के बावजूद बच्चे बरसात में भीग रहे थे।

प्रश्न 5.
बंडूभाऊ ने सुदामा से बच्चों को क्या देने की बात की?
उत्तर:
बंडूभाऊ ने सुदामा से बच्चों को शिक्षा देने की बात की।

प्रश्न 6.
दोनों परिवारों के बच्चे आपस में कैसे रहते थे?
उत्तरः
दोनों परिवारों के बच्चे आपस में हँसते-खेलते रहते थे।

प्रश्न 7.
दोनों परिवार किसमें सहभागी होते थे?
उत्तरः
दोनों परिवार एक-दूसरे के सुख-दुख में सहभागी होते थे।

प्रश्न 8.
हमें शिक्षा कहाँ मिलती है?
उत्तर:
हमें शिक्षा विद्यालय में मिलती है।

प्रश्न 9.
ज्ञान कैसे बढ़ता है?
उत्तर:
अधिक भाषाएँ सीखने से ज्ञान बढ़ता है।

किसने किससे कहा:

प्रश्न 1.
“उन्हें शिक्षा दो।”
उत्तर:
बंडूभाऊ ने सुदामा से कहा।

प्रश्न 2.
“बच्चे तो बंदर होते हैं।”
उत्तर:
सुदामा ने बंडूभाऊ से कहा।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी

प्रश्न 3.
“बेटी को खत भेजा कि नहीं?”
उत्तर:
सुदामा ने बंडूभाऊ से पूछा।

प्रश्न 4.
सही विकल्प चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:

  1. दोनों की ………. भिन्न है। (राष्ट्रभाषा / मातृभाषा)
  2. ऐसी ही ……… आज भी बनी। (स्थिति / वातावरण)
  3. ……….. तो उन्हें विद्यालय में मिल जाती है। (दंड / शिक्षा)
  4. उनके ……….. मनोरंजक स्थिति बन जाती है। (बीच / कारण)
  5. बच्चे तो ………. होते हैं। (बंदर / सच्चे)
  6. ………. तो खेत में डालते हैं। (खत / खाद)
  7. अरे ………. – मैं क्यों शिक्षा दूँ। (सुदामा /बंडूभाऊ)
  8. तो क्या ……..ऐसे ही भीगते रहेंगे। (बच्चे / बूढ़े)

उत्तर:

  1. मातृभाषा
  2. स्थिति
  3. शिक्षा
  4. बीच
  5. बंदर
  6. खत
  7. बंडूभाऊ
  8. बच्चे

प्रश्न 5.
पढ़ो, समझो और दोहराओ:
उत्तर:

हिंदी अर्थसमोच्चरित शब्दमराठी अर्थ
रिक्तखालीनीचे
दूल्हावरऊपर
कौशल, विशेषतागुणअंक
गरमीतापबुखार
धरतीधरापकड़ना

प्रश्न 6.
पाठ में आनेवाले शब्द – युग्म को ढूँढकर लिखिए:
उदा. (आमने-सामने)
उत्तर:

  1. साथ – साथ
  2. हँसते – खेलते
  3. एक – दूसरे
  4. सुख – दुख
  5. अलग – अलग

व्याकरण:

प्रश्न 1.
समान अर्थ वाले शब्द लिखिए:

  1. बच्चा
  2. भिन्न
  3. अर्थ
  4. बरसात
  5. अंदर
  6. आसपास
  7. समुद्र
  8. अच्छा
  9. भीगा

उत्तर:

  1. बालक
  2. अलग
  3. मतलब
  4. वर्षा, बारिश
  5. भीतर
  6. इर्द-गिर्द
  7. सागर
  8. ठीक, बढ़िया
  9. गीला

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी

प्रश्न 2.
विपरीत अर्थवाले शब्द लिखिए:

  1. हँसना
  2. सुख
  3. भिन्न
  4. अंदर
  5. सूखा
  6. बेटी
  7. अधिक

उत्तर:

  1. रोना
  2. दुख
  3. समान
  4. बाहर
  5. गीला
  6. बेटा
  7. कम

प्रश्न 3.
पाठ में आए विराम चिह्नों के नाम लिखिए:

  1. –
  2. ।
  3. ?
  4. !
  5. ,

उत्तर:

  1. योजक चिह्न
  2. पूर्ण विराम
  3. प्रश्नवाचक चिह्न
  4. विस्मयादिबोधक चिह्न
  5. अल्प विराम

प्रश्न 4.
वचन बदलिए:

  1. बच्चा
  2. बेटा
  3. बेटी
  4. भाषा

उत्तरः

  1. बच्चे
  2. बेटे
  3. बेटियाँ
  4. भाषाएँ

प्रश्न 5.
लिंग बदलिए:

  1. बच्चा
  2. बंदर
  3. बेटा
  4. शेर

उत्तर:

  1. बच्ची
  2. बंदरिया
  3. बेटी
  4. शेरनी

ज्ञानी Summary in Hindi

पाठ का सारांशः

इस पाठ में यह बताया गया है कि हमें अधिक भाषाओं का ज्ञान होना ज़रूरी है, क्योंकि एक ही शब्द का अर्थ दो भाषाओं में अलग हो सकता है । किंतु भाषा का अधिक ज्ञान न होने के कारण हम समझ नहीं पाते हैं, इसलिए हम जितनी अधिक भाषाओं का ज्ञान ले सकें, अच्छा है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 ज्ञानी

शब्दार्य:

  1. परिवार – कुटुम्ब (family)
  2. शिक्षा – पढ़ाई (education)
  3. ऊन – जिससे गर्म कपड़े बनाए जाते हैं (yarn)
  4. खत – पत्र (letter)
  5. ज्ञान – (knowledge)
  6. भिन्न – अलग (different)
  7. बरसात – बारिश (rain)
  8. सहभागी – साथ-साथ होना
  9. मातृभाषा – (mother tongue)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 18 चलों-चलें

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 18 चलों-चलें Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 18 चलों-चलें

5th Standard Hindi Digest Chapter 18 चलों-चलें Textbook Questions and Answers

1. मार्ग बताओ

प्रश्न 1.
मार्ग बताओ

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 18 चलों-चलें

चलों-चलें Summary in Hindi

पाठ का परिचयः

प्रस्तुत पाठ का उददेश्य छात्रों की निरीक्षण – शक्ति को प्रोत्साहित करना है।

शब्दार्थ:

  1. शांतिक्षेत्र – जहाँ आवाज़ न की जा सके ऐसा क्षेत्र (silent zone)
  2. पगडंडी – कच्चा रास्ता, लोगों के चलने से बनी राह
  3. गिरिजा घर – ईसाइयों का पूजा स्थल (church)
  4. मस्जिद – मुस्लिमों का पूजा स्थल (mosque)
  5. कारखाना – मिल (factory)
  6. दलदल – कीचड़ (mud)
  7. किला – दुर्ग, गढ़ (fort)
  8. बुद्ध विहार – बुद्ध धर्म का स्थान (monastery)
  9. पशु अस्पताल- जानवरों का अस्पताल (veterinarian)
  10. इकहरी रेल्वे – (single railway line)
  11. जलाशय – तालाब (pond)
  12. अस्पताल – (hospital)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 18 चलों-चलें

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Marathi Solutions Sulabhbharati Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Marathi Sulabhbharati Solutions Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी

5th Standard Marathi Digest Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी Textbook Questions and Answers

1. कोण ते लिहा.

प्रश्न 1.
कोण ते लिहा.
(अ) बागेत स्वच्छंदपणे फिरणारे
(आ) कामात मग्न असणारी
(इ) थुईथुई नाचणारे
उत्तर:
(अ) फुलपाखरू
(आ) मधमाशी
(इ) कारंज

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी

2. जोड्या जुळवा.

प्रश्न 1.
जोड्या जुळवा.

‘अ’ गट‘ब’ गट
1. सुंदर(अ) मध
2. औषधी(आ) सुवास
3. मंद(इ) सकाळ
4. दरवळणारा(ई) वारा

उत्तरः

‘अ’ गट‘ब’ गट
1. सुंदर(इ) सकाळ
2. औषधी(अ) मध
3. मंद(ई) वारा
4. दरवळणारा(आ) सुवास

3. तुम्हांला काय पाहिल्यानंतर आनंद होतो?

प्रश्न 1.
तुम्हांला काय पाहिल्यानंतर आनंद होतो?
उत्तरः
सकाळी बागेत गेल्यावर, सूर्याची कोवळी किरणे गवतावर पडून त्यावरील पाणी/दवबिंदू जेव्हा चमकताना दिसतात तेव्हा त्याने मनाला आनंद होतो. मंद वाऱ्याच्या झुळकीबरोबर डोलणारी फुलझाडं व त्यावरील कळ्या, फुले पाहून मन आनंदीत होते. विविध प्रकारची फुलपाखरे, सुंदर फुलांवर उडताना पाहिल्यावर मन सुखावते. सकाळच्या अशा अनुभवाने मनाला आनंद होतो व मन प्रसन्न होते.

4. एक, मध यांसारखे पाठात आलेले शब्द लिहा.

प्रश्न 1.
एक, मध यांसारखे पाठात आलेले शब्द लिहा.
उत्तर:
बघ, पण, धन, तर, मन

5. खालील शब्दांना ‘दार’ शब्द जोडा. नवीन शब्द तयार करा.

प्रश्न 1.
खालील शब्दांना ‘दार’ शब्द जोडा. नवीन शब्द तयार करा.
उदा., ऐट – ऐटदार.
चमक, दुकान, माल, चोप, भाल, खास, आम, गमती, रुबाब, वजन.

  1. चमक
  2. दुकान
  3. माल
  4. चोप
  5. भाल
  6. खास
  7. आम
  8. गमती
  9. रुबाब
  10. वजन

उत्तर:

  1. चमकदार
  2. दुकानदार
  3. मालदार
  4. चोपदार
  5. भालदार
  6. खासदार
  7. आमदार
  8. गमतीदार
  9. रुबाबदार
  10. वजनदार

6. खालील शब्दांना ‘पणा’ शब्द जोडून नवीन शब्द बनले आहेत. वाचा. शब्द वापरून वाक्ये लिहा.
चांगुलपणा, मोठेपणा, लहानपणा, वेगळेपणा, मोकळेपणा, सोपेपणा, कठीणपणा.

उपक्रम:
1. फुलपाखरांविषयीच्या कविता मिळवा. वर्गात म्हणून दाखवा.
2. फुलपाखरांची चित्रे मिळवा. वहीत चिकटवा.

वाचा. लक्षात ठेवा:

फुलपाखरे नाजूक असतात.
त्यांना पकडू नका. इजा करू नका.

ओळखा पाहू!

उंचाडी मान, फताडे पाय,
वाळवंटात डुगडुग जाय.

7. कुंडीवरील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द पानांवर आहेत, योग्य जोड्या जुळवा व लिहा.
Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी 1

8. खालील दोन फुलांवरील शब्दांचे मिळून योग्य जोडशब्द तयार करा व लिहा.

प्रश्न 1.
खालील दोन फुलांवरील शब्दांचे मिळून योग्य जोडशब्द तयार करा व लिहा.
Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी 2
उत्तरः
पुरणपोळी, गोडधोड, गोरगरीब, खाऊनपिऊन, इकडेतिकडे, कामधाम

9. खाली दिलेले पाठ क्र. 1 ते 15 मधील नवीन शब्द व त्यांचे अर्थ वाचा. याचप्रमाणे इतर पाठांतील नव्याने परिचित झालेल्या शब्दांचा अर्थ समजून घेऊन तुमचा शब्दसंग्रह तयार करा.

Marathi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 28 फुलपाखरू आणि मधमाशी Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
कोण ते लिहा.

  1. बागेत सुंदर दिसणारी
  2. सर्वत्र दरवळणारा
  3. रम्य अशी ती
  4. मंद वाहणारा
  5. औषधी असणारे

उत्तर:

  1. फुलझाडे
  2. सुवास
  3. सकाळ
  4. वारा
  5. मध

एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
या पाठातील संवाद कोणाकोणात व कुठे झाला आहे?
उत्तर:
या पाठातील संवाद मधमाशी व फुलपाखरू यांच्यात एका बागेत झाला आहे.

प्रश्न 2.
फुलपाखरू मधमाशीला कुठे गप्पा मारायला बोलवत आहे?
उत्तरः
फुलपाखरू मधमाशीला गुलाबाच्या फांदीवर गप्पा मारायला बोलवत आहे.

प्रश्न 3.
मधमाशी बाहेर कशासाठी आली आहे?
उत्तर:
मधमाशी बाहेर मध गोळा करण्यासाठी आली आहे.

प्रश्न 4.
फुलपाखराला कोणती गोष्ट आवडत नाही?
उत्तरः
मधमाशीला त्याच्याबरोबर गप्पा मारायला वेळ नाही, ह गोष्ट फुलपाखराला आवडत नाही.

प्रश्न 5.
कोणत्या गोष्टीत आनंद असतो, असे मधमाशी म्हणते.
उत्तरः
कामात मग्न राहण्यात आनंद असतो, असे मधमाशी म्हणते.

प्रश्न 6.
फुलपाखराने मधमाशीचा कोणता गुण सांगितला आहे?
उत्तरः
मधमाशी इतरांना मोठेपणा देते हा तिचा गुण फुलपाखराने सांगितला आहे.

प्रश्न 7.
मधमाशीने फुलपाखराचा कोणता गुण सांगितला आहे?
उत्तरः
फुलपाखराचे विचार खूप चांगले आहेत. त्यामुळे त्याला ‘सगळेच चांगले दिसते’ हा फुलपाखराचा गुण मधमाशीने सांगितला आहे.

प्रश्न 8.
मधमाशीला मध गोळा करण्याचं काम कोणी दिलं?
उत्तरः
मधमाशीला मध गोळा करण्याचं काम राणीमाशीने दिलं.

प्रश्न 9.
पुढील प्राण्यांचे कंसात दिलेले गुण निवडून लिहा. (प्रयत्नशील, कामसू, इमानदार, लबाड, दयाळू, चपळता, वेगवान, मेहनती)

  1. घोडा
  2. कोळी
  3. मासे
  4. मधमाशी
  5. चिमणी
  6. कुत्रा
  7. गाय
  8. कोल्हा

उत्तर:

  1. वेगवान
  2. प्रयत्नशील
  3. चपळता
  4. कामसू
  5. मेहनती
  6. इमानदार
  7. दयाळू
  8. लबाड

थोडक्यात उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
फुलपाखराने आणि मधमाशीने सकाळचे वर्णन कोणत्या शब्दांत केले आहे?
उत्तरः
फुलपाखरू आणि मधमाशी एका सकाळी बागेत भेटले. फुलपाखरू म्हणाले, “आजची सकाळ किती सुंदर आहे. बागेतील फुलझाडं किती सुंदर दिसत आहेत. फुलांचा सुवास सर्वत्र दरवळत आहे.” तर मधमाशी म्हणाली, “कारंजे थईथुई नाचत आहे, मंद वारा सुटला आहे. सगळं कसं छान वाटतंय.” फुलपाखरू व मधमाशीने सकाळचे वर्णन या शब्दांत केले आहे.

व्याकरण व भाषाभ्यास:

प्रश्न 1.
खालील शब्दार्थांचा अर्थपूर्ण वाक्यात उपयोग करा.
उत्तरः
1. सवड – आवडत्या कामासाठी आपल्याला सवड मिळते.
2. मग्न – देवज्ञ अभ्यासात मग्न होता.
3. स्वच्छंदपणे – मुलांना स्वच्छंदपणे फिरून दयाव.

प्रश्न 2.
‘दार’ शब्द जोडा व नवीन शब्द तयार करा.

  1. बलुते
  2. मामले
  3. किल्ला

उत्तर:

  1. बलुतेदार
  2. मामलेदार
  3. किल्लेदार

प्रश्न 3.
‘पणा’ शब्द जोडून नवीन शब्द बनवा व वाक्ये तयार करा.
उत्तर:

  1. चांगुल – चांगुलपणा – चांगुलपणा हा प्रत्येकात हवा.
  2. मोठे – मोठेपणा – मनाचा मोठेपणा काहीजणांकडेच असतो.
  3. लहान – पणा – लहानपणा – लहानपणीचा काळ सुंदर असतो.
  4. वेगळे – वेगळेपणा – आपल्या प्रत्येक गोष्टीत वेगळेपणा हवा.
  5. मोकळे – मोकळेपणा – मैत्रीमध्ये मोकळेपणाशिवाय बोलता येत नाही.
  6. सोपे – सोपेपणा – अभ्यासात सोपेपणा येण्यासाठी प्रयत्न करावे लागतात.

प्रश्न 4.
समानार्थी शब्द लिहा.

  1. सकाळ
  2. बाग
  3. सुवास
  4. मंद
  5. मजा
  6. मध
  7. मन
  8. सवड

उत्तरः

  1. प्रभात
  2. उदयान, उपवन
  3. सुगंध
  4. हळू
  5. मौज
  6. मकरंद
  7. चित्त
  8. वेळ

प्रश्न 5.
विरुद्धार्थी शब्द लिहा.

  1. मोठेपणा
  2. चांगुलपणा
  3. सुख
  4. गुण
  5. सुंदर
  6. घाई
  7. शेवट
  8. मोठा
  9. अनेक
  10. उत्तर
  11. फिकट
  12. हारणे
  13. खाली

उत्तरः

  1. क्षुद्रपणा
  2. वाईटपणा
  3. दुःख
  4. अवगुण
  5. कुरूप
  6. निवांत
  7. सुरुवात
  8. लहान
  9. एक
  10. प्रश्न
  11. रंगीत
  12. जिंकणे
  13. वर

प्रश्न 6.
वचन बदला.

  1. कारंजा
  2. वारा
  3. फांदी
  4. मधमाशी
  5. फुलपाखरू
  6. माणूस
  7. डोळा

उत्तरः

  1. कारंजे
  2. वारे
  3. फांदया
  4. मधमाशा
  5. फुलपाखरे
  6. माणसे
  7. डोळे

फुलपाखरू आणि मधमाशी Summary in Marathi

पाठ्यपरिचय:

‘बाळ गाडगीळ’ लिखित या पाठात फुलपाखरू आणि मधमाशी यांच्यातील संवाद सुंदरपणे चित्रित झाला आहे. दोघेही एकमेकांमध्ये चांगलेच गुण बघतात एकमेकांना मोठेपणा देतात, हे या पाठात दिसून येते.

शब्दार्थ:

  1. सकाळ – प्रभात (morning),
  2. स्वच्छंद – मुक्तपणे (freely),
  3. मध – फुलांतून मिळणारा रस (honey)
  4. सुंदर – मनोहर (beautiful)
  5. कारंजे – पाण्याचा फवारा (fountain)
  6. सुवास – सुगंध (fragrance)
  7. दरवळणे – पसरणे (to be diffused widely)
  8. दूर – लांब.
  9. निरखून पाहणे- लक्षपूर्वक पाहणे.
  10. मोहक – सुंदर
  11. तुडुंब भरणे – काठोकाठ भरणे.
  12. जाहली – झाली.
  13. आणिक – आणि.
  14. बटबटीत – मोठाले, विद्रूप.
  15. ध्यान – विशिष्ट रूप.
  16. गाठणे – पोहचणे.
  17. अपुला – आपला, स्वतःचा.
  18. कांती – तेज.
  19. प्रभातकाळ – पहाट, सूर्योदयाचा काळ.
  20. संध्यासमयी – संध्याकाळी.
  21. न्हाऊ घालणे – अंघोळ घालणे.
  22. झूल – बैलांच्या अंगावर टाकण्यात येणारे रंगीत व नक्षीदार कापड.
  23. बाशिंग – बैलांच्या डोक्याला बांधण्याचे आभूषण.
  24. दिन – दिवस.
  25. धाडधाड्आपटणे – जोरजोरात आदळणे.
  26. पाऊसधोऽधोऽ कोसळणे-खूप जोराचा पाऊस पडणे.
  27. गुणगुणणे – हळू आवाजात गाणे.
  28. पानांआड – पानांमागे.
  29. बिलगणे – प्रेमाने मिठी मारणे.
  30. मंजूळ – ऐकायला गोड.
  31. तीर – काठ.
  32. लता-वेल.
  33. वृक्ष- झाड.
  34. सुमन- फूल.
  35. लव्हाळी – पाण्यात किंवा पाण्याजवळ वाढणारी एक वनस्पती.
  36. आम्रतरू – आंब्याचे झाड.
  37. शीतल-थंड.
  38. घट – मातीचा घडा (माठ).

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

Balbharti Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Solutions Aamod Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

Sanskrit Aamod Std 9 Digest Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् Textbook Questions and Answers

भाषाभ्यास:

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न 1.
भिक्षुकस्य नाम किम् ?
उत्तरम् :
भिक्षुकस्य नाम स्वभावकृपणः।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 2.
स्वभावकृपणेन घट: कुत्र बद्धः?
उत्तरम् :
स्वभावकृपणेन घटः नागदन्ते बद्धः।

प्रश्न 3.
सोमशर्मा कस्मात् भीतः भविष्यति ?
उत्तरम् :
सोमशर्मा कुक्कुरात् भीतः भविष्यति।

प्रश्न 4.
सक्तुपिष्टेन पूर्णः घट: कस्मात् कारणात् भग्नः ?
उत्तरम् :
‘स्वप्नमग्न: ध्यानस्थित : भिक्षुकः लगुडप्रहारम् अकरोत्।’ तस्मात् घट: भग्नः।

प्रश्न 5.
सोमशर्मपितुः नाम किम् ?
उत्तरम् :
स्वभावकृपणः इति सोमशर्मपितुः नाम।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 6.
स्वभावकृपणेन कटः कुत्र प्रसारित: ?
उत्तरम् :
स्वभावकृपणेन कटः कलशस्य अधस्तात् प्रसारितः।

2. माध्यमभाषया उत्तरत।

प्रश्न 1.
स्वभावकृपणः किमर्थं पाण्डुरताम् अगच्छत्?
उत्तरम् :
विष्णुशर्मा विरचित ‘पञ्चतन्त्र’ या जगप्रसिद्ध कथासंग्रहातील ‘अपरीक्षितकारकम्’ या तंत्रावर आधारित ‘मनोराज्यस्य फलम्’ ही कथा आहे. स्वभावकृपण नावाच्या भिक्षुकाच्या दिवास्वप्न पाहणाच्या स्वैर वृत्तीमुळे अंती त्याला नुकसान सोसावे लागते हे या कथेत मांडले आहे.

स्वभावकृपण नावाचा भिक्षुक भिक्षेतून मिळालेल्या सातूच्या पिठाने भरलेला घड़ा दोरीने खुंटीला अडकवून त्या खाली झोपला. तेव्हाच तो भविष्यात काय काय होईल याचा विचार करू लागला, ते पीठ विकून आपल्याला पैसे मिळतील त्यातून आपण दोन बकऱ्या विकत घेऊ पुढे आधिक श्रीमंत झाल्यावर, गायी त्यानतर म्हैस असे करत करत अनेक घोडेही विकत घेऊ असे दिवास्वप्नच जणू तो पाहू लागला.

त्यातही पुढे सोने मिळवून आपले रूपवती कन्येबरोबर लग्न होईल व आपल्याला सोमशर्मा नावाचा मुलगा असेल एवढे भविष्यातील सर्व विचार करत असताना त्याचा मुलगा सोमशर्मा कुत्र्याला घाबरतो म्हणून स्वभावकृपण कुत्र्याला काठीने मारतो हे सर्व स्वप्नात पाहत असताना, तंद्रीत असल्याने प्रत्यक्षातही स्वभावकृपणाने तीच कृती केली व त्यामुळे वर बांधून ठेवलेला पीठाचा घडा फुटला.

त्यातील पीठ स्वभावकृपणावर सांडल्यामुळे तो पांढरा झाला. जे घडलेलेच नाही त्या भविष्यातील गोष्टींचा सतत विचार करणे या अविवेकी वर्तनामुळे वर्तमानातील गोष्टीही भिक्षुक गमावून बसला.

The story ‘मनोराज्यस्य फलम् is based on the principle of ‘अपरीक्षितकारकम्’ from ‘पञ्चतन्त्र’ composed by विष्णुशर्मा, Amonk named स्वभावकृपण slept under a pot in which he had kept the flour of sattu. He started dreaming about his future.

He thought that he would sell the flour in the time of famine and earn hundred rupees. With those hundred rupees he would buy two goats. With those goats he would buy cows and with cows buffaloes. With them he would buy mares.

This is how he would earn a lot of gold with which he would build a mansion and get married to a beautiful girl. They would have a son whom he would name as सोमशर्मा, Once adog would come near his sons and he would hit that dog with wooden rod. Thinking this he actually hit and shattered the pot and got whitened. Day-dreaming always leads to losing what we actually have.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 2.
‘अपि दिवास्वप्नदर्शनं योग्यम् ?” इति कथायाः आधारेण लिखत ।
उत्तरम् :
विष्णुशर्मा विरचित ‘पञ्चतन्त्र’ या जगप्रसिद्ध कथासंग्रहातील ‘अपरीक्षितकारकम्’ या तंत्रावर आधारित ‘मनोराज्यस्य फलम्’ ही कथा आहे भिक्षुकाच्या दिवास्वप्न पाहण्याच्या वृत्तीचे कथेच्या अंती त्याला मिळालेले फळ अविवेकी वृत्तीने वर्तन केल्यास नुकसानच पदरी पडते हा उपदेश नकळतपणे मनावर बिंबवणारेच ठरते.

भिक्षेतून मिळालेले सातूचे पीठ एका घड्यात ठेवून तो घडा दोरीने खुंटीला अडकवून स्वभावकूपण त्या खालीच झोपला व तो भविष्यातील गोष्टींची दिवास्वप्ने रंगवू लागला. पीठ विकून पैसे मिळवेन इथपासून ते पुढे पशुपालनाचा व्यवसाय व त्यातून सोने प्राप्त करेन अशी गुंफण स्वभावकृपण स्वप्नात करू लागला, त्याही पुढे लग्नाचे, संसाराचे, अपत्याचे दिवास्वप्न तो रंगवू लागला.

त्याच स्वप्नात मग्न होऊन गेलेले असताना भानावर नसल्यामुळे स्वप्नातील कृती तो प्रत्यक्षातही केली व सातूच्या पिठाचा घडा काठीच्या प्रहाराने फुटला. यावरून हाच उपदेश मिळतो की, दिवास्वप्न पाहणे अयोग्य आहे. स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी कार्य न करताच असलेल्या गोष्टीही हातातून निसटून जातात. त्यामुळे भविष्यात प्रगती साधायची असेल तर त्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करुन सतत त्यादृष्टीने कृती करणे आवश्यक आहे. ‘Preperation is a key to success’ म्हणूनच दिवास्वप्न न पाहता सतत प्रयत्न करत राहिल्यास वर्तमान व भविष्यकाळातही यश संपादन करता येते.

In the lesson ‘मनोराज्यस्य फलम्’ a message about day-dreaming is conveyed through a very interesting story. This story is based on one of the five principles of ‘पञ्चतन्त्र’ i.e ‘अपरीक्षितकारकम्’. A monk had a pot full of flour of sattu. He slept under that pot. He started dreaming how he would get rich after selling that flour in famine. Actually, there was no such situation of famine. He thought that he would sell flour of sattu and earn hundred rupees.

With that money, he would buy many animals and start a poultry business. In this way he would earn a lot of gold and build a mansion. He would get married to a beautiful girl and have a child whose name would beसोमशर्मा. Once when hthyref would be playing, a dog would come there and I would hit him with wooden rod.

While dreaming this he actually hit the pot and the pot got shattered. The flour on the basis of which the beggar was dreaming big things itself was vanished. The story tells us that a man should certainly dream big, but his dreams should be based on the reality.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

3. प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

प्रश्न 1.
स्वभावकृपणः अजाद्वयं क्रेष्यति।
उत्तरम् :
स्वभावकृपणः किं ऋष्यति?

प्रश्न 2.
अयं घटः सक्तुपिष्टेन पूर्णः ।
उत्तरम् :
अयं घटः केन पूर्णः?

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

4. (अ) सन्धिविग्रहं कुरुत।

प्रश्न 1.

  1. तस्याधस्तात्
  2. सोमशर्मेति
  3. ततोऽहम् ।

उत्तरम् :

  1. तस्याधस्तात् – तस्य + अध: + तात्।
  2. सोमशमति – सोमशर्मा + इति।
  3. ततोऽहम् – तत: + अहम्।

(आ) वर्णविग्रहं कुरुत।

प्रश्न 1.

  1. दुर्भिक्षम्
  2. रूपाढ्याम्
  3. ध्यानस्थितः
  4. स्वभावकृपणः

उत्तरम् :

  1. दुर्भिक्षम् – द् + उ + र + भ् + इ + क् + ष् + अ + म्।
  2. रूपाढ्याम् – र + ऊ + प् + आ + ढ् + य् + आ + म्।
  3. ध्यानस्थितः – ध् + य् + आ + न् + अ + स् + थ् + इ + त् + अः।
  4. स्वभावकृपणः – स् + व् + अ + भ + आ + व् + अ + क् + ऋ + प् + अ + ग् + अः।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

(इ) सूचनानुसारं वाक्यपरिवर्तनं कुरुत।

प्रश्न 1.

  1. कश्चित् धनिकः स्वकन्यां मह्यं दास्यति । (लट्लकारे परिवर्तयत ।)
  2. बालकस्य सोमशर्मा इति नाम करिष्यामि । (कर्तृपदस्थाने ‘सः’ योजयत ।)
  3. सोमशर्मा मम समीपम् आगमिष्यति। (‘मम’ स्थाने ‘पितृ’शब्दस्य योग्य रूपं लिखत ।)
  4. एक: मनुष्यः प्रतिवसति स्म। (स्म निष्कासयत)
  5. अहं लगुडेन कुक्कुरं ताडयिष्यामि । (लुट्स्थाने लिङ्प्रयोगं कुरुत)

उत्तरम् :

  1. कश्चित् धनिकः स्वकन्यां मह्यं ददाति।
  2. स: बालकस्य सोमशर्मा इति नाम करिष्यति।
  3. सोमशर्मा पितुः समीपम् आगमिष्यति।
  4. एक: मनुष्यः प्रत्यवसत्।
  5. अहं लगुडेन कुक्कुरं ताडयेयम्।

5. समानार्थकशब्द लिखत।
कृपणः, दुर्भिक्षम्, अश्वः, धेनुः, सुवर्णम्, कुक्कुरः ।

प्रश्न 1.
समानार्थकशब्द लिखत।
कृपणः, दुर्भिक्षम्, अश्वः, धेनुः, सुवर्णम्, कुक्कुरः ।
उत्तरम् :

  • कृपणः – कदर्यः, क्षुद्रः, किम्पचानः।
  • दुर्भिक्षम् – वर्षाभावः।
  • अश्वः – हयः, तुरगः, वाजी, घोटकः।
  • धेनुः – गौः।
  • सुवर्णम् – कनकम्, हेम, काञ्चनम्, हिरण्यम्।
  • कुक्कुरः – सारमेयः, शुनकः, कौलेयकः।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

6. समस्तपदं कुरुत।
स्वभावेन कृपणः, कोपेन आविष्टः, लगुडस्य प्रहारः।

प्रश्न 1.
समस्तपदं कुरुत।
स्वभावेन कृपणः, कोपेन आविष्टः, लगुडस्य प्रहारः।

Sanskrit Aamod Class 9 Textbook Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् Additional Important Questions and Answers

उचितं पर्यायं चिनुत ।

प्रश्न 1.
कोऽपि भिक्षुकः ………… स्म।
(अ) प्रतिवसामि
(आ) प्रतिवसति
(इ) प्रत्यवसत्
(ई) प्रत्यवसन्
उत्तरम् :
(आ) प्रतिवसति।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 2.
कलशः ………… सम्पूरितः?
(अ) जलेन
(आ) धनेन
(इ) सक्तुपिष्टेन
(ई) रूप्यकेण
उत्तरम् :
(इ) सक्तुपिष्टेन।

प्रश्न 3.
भिक्षुक: अजाभिः प्रभूताः ………… ग्रहीष्यति।
(अ) अश्वाः
(आ) धेनूः
(इ) अश्वान्
(ई) महिषी:
उत्तरम् :
(आ) धेनूः

प्रश्न 4.
स्वभावकृपणस्य पुत्रस्य नाम …………।
(अ) सोमदेवः
(आ) विष्णुशर्मा
(इ) सोमशर्मा
(ई) देवदत्तः
उत्तरम् :
(इ) सोमशर्मा

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 5.
कोपाविष्ट: भिक्षुकः काम् अभिधास्यति ?
(अ) सोमशर्माणम्
(आ) अजाम्
(इ) भार्याम्
(ई) बालकम्
उत्तरम् :
(इ) भार्याम्

प्रश्न 6.
स्वप्ने भिक्षुक: कं ताडयिष्यति?
(अ) महिषीम्
(आ) अश्वम्
(इ) अजाम्
(ई) कुक्कुरम्
उत्तरम् :
(ई) कुक्कुरम्

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न 1.
यदि दुर्भिक्षं भवति तर्हि कस्य विक्रयणेन भिक्षुक: रूप्यकाणां शतं प्राप्स्यति?
उत्तरम् :
यदि दुर्भिक्षं भवति तर्हि सक्तुपिष्टेन परिपूर्णघटस्य विक्रयेण रूप्यकाणां शतं प्राप्स्यति।

प्रश्न 2.
स्वप्ने भिक्षुक: कति अजा: केष्यति?
उत्तरम् :
स्वप्ने भिक्षुक; अजाद्वयं क्रेष्यति।

प्रश्न 3.
वडवापसवत: किं भविष्यति?
उत्तरम् :
वडवाप्रसवतः प्रभूताः अश्वाः भविष्यन्ति ।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 4.
भिक्षुकः कीदृशीं कन्याम् इच्छति?
उत्तरम् :
भिक्षुकः प्राप्तवयस्का रूपाझ्या कन्याम् इच्छति।

सत्यं वा असत्यं लिखत।

प्रश्न 1.

  1. भिक्षुकेन भिक्षया प्राप्तेन सक्तुपिष्टेन कलश: सम्पूरितः।
  2. भिक्षुकः भूमौ सुप्तः।
  3. भिक्षुकस्य नाम स्वभावकृपणः आसीत्।
  4. सोमशर्मा अन्धकारात् भीत: भविष्यति।
  5. लगुडप्रहारेण जलेन पूर्णः घट: भग्नः अभवत्।
  6. स्वभावकृपणः स्वप्नमग्नः आसीत् ।
  7. अश्वानां विक्रयणात्पभूतं सुवर्ण प्राप्स्यामि।
  8. स्वभावकृपणस्य पिता सोमशर्मा ।
  9. सुवर्णेन चतुःशालं गृहं सम्पत्स्यते।

उत्तरम् :

  1. सत्यम्
  2. असत्यम्
  3. सत्यम्
  4. असत्यम्
  5. असत्यम्
  6. सत्यम्
  7. सत्यम्
  8. असत्यम्
  9. सत्यम्

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

शब्दस्य वर्णविग्रहं कुरुत।

  • कस्मिंश्चित् – क् + अ + स् + म् + इ + न् + श् + च् + ई + त्।
  • सम्पूरितः – स् + अ + म् + प् + ऊ + र + इ + त् + अः।
  • रज्ज्वा – र + अ + ज् + ज् + व् + आ।
  • बद्ध्वा – ब + अ + द् + ध् + व् + आ।
  • प्रसार्य – प् + र + अ + स् + आ + र + य् + अ।
  • मत्समीपम् – म् + अ + त् + स् + अ + म् + ई + प् + अ + म्।
  • कोपाविष्टः – क् + ओ + प् + आ + व् + ई + ष् + ट् + अः।
  • स्वप्नमग्नः – स् + व् + अ + प् + न् + अ + म् + अ + ग् + न् + अः।
  • षाण्मासिक – ष् + आ + ण + म् + आ + स् + इ + क + अ।
  • ग्रहीष्यामि – ग् + र् + अ + ह् + ई + ष् + य् + आ + म् + इ।

प्रवनिर्माणं कुरुत।

प्रश्न 1.

  1. लगुडप्रहारेण: घट: भग्नः अभवत्।
  2. सोमशर्मा कुक्कुरात् भीत: भविष्यति।
  3. अश्वानां विक्रयणात्प्रभूतं सुवर्णं प्राप्स्यामि।

उत्तरम् :

  1. केन घट: भग्नः अभवत्?
  2. सोमशर्मा कस्मात् भीतः भविष्यति?
  3. केषां विक्रयणात्प्रभूतं सुवर्ण प्रास्यामि?

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

त्वान्त/ल्यबन्त/तुमन्त अव्ययानि।

त्वान्त अव्यय धातु + त्वा / ध्वा / ट्वा / ढ्वा / इत्वा अयित्वाल्यबन्त अव्यय उपसर्ग + धातु + य / त्यतुमन्त अव्यय   थातु + तुम् / धुम् / टुम् / ढुम् / इतुम् / अयितुम्
बद्ध्वाप्रसार्य–
दृष्ट्वासमुत्थाय–

विभक्त्यन्तरूपाणि।

  • प्रथमा – भिक्षुकः, कलश:, अयम्, परिपूर्णः, घटः, नाम, अहम्, अजा, वडवाः, अश्वाः, धनिकः, पुत्र:, सः, सोमशर्मा, अहम्, कुक्कुरः,सः, घटः, पाण्डुरः, सोमशमपिता, ध्यानस्थितः।
  • द्वितीया – तम्, घटम्, कटम्, धेनूः, महिषी:, सुवर्णम्, गृहम, कन्याम, रूपाढ्याम्, बालकम, भार्याम्, कुक्कुरम्, लगुडप्रहारम्, चिन्ताम्, माम्।
  • तृतीया – तेन, भिक्षया, सक्तुपिष्टेन, विक्रयणेन, रज्ज्वा, अजाभिः, धेनुभिः, महिषीभिः, सुवर्णेन, लगुडेन, प्रहारेण।
  • चतुर्थी – महाम् पझमी – ताभ्याम्
  • पञ्चमी – तस्मात्।
  • षष्ठी – अस्य, तेषाम् , आवयोः, तस्य, मम।
  • सप्तमी – नगरे, नागदन्ते, विषये।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

लकारं लिखत।

  1. प्रतिवसति – प्रति + वस् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं लट्लकार प्रथमपुरुष: बहुवचनम्।
  2. अचिन्तयत् – चिन्त् धातुः दशमगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं लङ्लकारः प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  3. प्राप्स्यामि – प्र + आप् धातुः पञ्चमगण: परस्मैपदं लुट्लकार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  4. वेष्यामि – की धातुः नवमगणः परस्मैपदं लुट्लकार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  5. भविष्यति – भू धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं लूट्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  6. ग्रहीष्यामि – गृह धातुः नवमगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपद लुट्लकार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  7. दास्यामि – दा धातः प्रथमगण:/तृतीयगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं लट्लकार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  8. करिष्यामि – कृ धातुः अष्टमगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं लुट्लकार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  9. आगमिष्यति – आ + गम् धातुः प्रथमगण: परस्मैपदं लुट्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  10. अभिधास्यामि – अभि + धा धातु: तृतीयगणः परस्मैपदं लट्ल कार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  11. श्रोष्यति – शृ धातुः पञ्चमगण: परस्मैपदं लट्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  12. ताडयिष्यामि – ताधातुः दशमगण: परस्मैपदं लुट्लकार: उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  13. ब्रवीमि – ब्रूधातुः द्वितीयगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं लट्लकारः उत्तमपुरुष: एकवचनम्।
  14. शेते – शी धातु: द्वितीयगण: आत्मनेपदं लट्लकारः प्रथमपुरुष: एकवचनम्।

विशेषण-विशेष्य-सम्बन्ध: (स्तम्भमेलनं कुरुत)।

प्रश्न 1.

विशेष्यम्विशेषणम्
1. जानुचलनयोग्यःकन्या
2. चतुःशालम्सोमशर्मा
3. प्राप्तवयस्कागृहम्
4. स्वप्नमग्नःघट:
5. भग्नःचिन्ता
6. अनागतवतीभिक्षुकः

उत्तरम् :

विशेष्यम्विशेषणम्
1. जानुचलनयोग्यःसोमशर्मा
2. चतुःशालम्गृहम्
3. प्राप्तवयस्काकन्या
4.  स्वप्नमग्नःभिक्षुकः
5. भग्नःघट:
6. अनागतवतीचिन्ता

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

कः कं वदति।

प्रश्न 1.
“गृह्मण बालकम्”।
उत्तरम् :
स्वभावकृपणः/ भिक्षुकः भार्या वदति।

उचितं कारणं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।

प्रश्न 1.
सक्तुपिष्टेन पूर्ण: घट: भग्नः अभवत् यतः……….।
a. स्वप्नमग्न; ध्यानस्थितः भिक्षुक: लगुडप्रहारम् अकरोत्।
b. घट: भूमौ अपतत्।
उत्तरम् :
सक्तुपिष्टेन पूर्ण: घटः भग्नः अभवत् यतः स्वप्नमग्नः ध्यानस्थित : भिक्षुकः लगुडप्रहारम् अकरोत्।

सूचनानुसारं वाक्यपरिवर्तनं कुरुत।

प्रश्न 1.
स: अचिन्तयत्।
(लट्लकारं योजयत।)
उत्तरम् :
स: चिन्तयति।

प्रश्न 2.
घटस्य विक्रयणेन रूप्यकाणां शतं प्राप्स्यामि।
(लङ्लकारे परिवर्तयत।)
उत्तरम् :
घटस्य विक्रयणेन रूप्यकाणां शतं प्राप्नवम्।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

प्रश्न 3.
अजाभिः प्रभूताः धेनू: ग्रहीष्यामि।
(बहुवचने परिवर्तयत।)
उत्तरम् :
अजाभिः प्रभूताः धेनूः ग्रहीष्यामः।

प्रश्न 4.
एकदा सोमशर्मा मां दृष्ट्वा मत्समीपम् आगमिष्यति।
(‘त्वान्त’ निष्कासयत।)
उत्तरम् :
एकदा सोमशर्मा मां दर्शविष्यति मत्समीपम् आगमिष्यति च।

प्रश्न 5.
स्वभावकृपणः सः पाण्डुरताम् अगच्छत्।
(‘स्म’ योजयत।)
उत्तरम् :
स्वभावकृपणः सः पाण्डुरतां गच्छति स्म।

समानार्थकशब्द योजयित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।

  • प्रभूता: – वडवाप्रसवतः प्रभूता: अश्वाः भविष्यन्ति। वडवाप्रसवत: बहवः/प्रचुराः अश्वा: भविष्यन्ति।
  • पूर्णम् – यत्परिपूर्णोऽयं घटस्तावत् सक्तुपिष्टेन वर्तते। यत्परिसमग्र:/सकल:/अखण्डे ऽयं घटस्तावत् सक्तुपिष्टेन वर्तते।
  • शोभनम् – बालस्य रूपं शोभनम् अस्ति। बालस्य रूपं सुन्दरं/रुचिरं/साधु अस्ति।
  • कृपणः – कस्मिंश्चित् नगरे कश्चित् स्वभावकृपणो नाम कोऽपि भिक्षुकः प्रतिवसति स्म ।
    कस्मिंशित् नगरे कश्चित् स्वभावकदर्य:/क्षुद्रः/किंपचान: नाम कोऽपि भिक्षुकः प्रतिवसति स्म।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

व्याकरणम् :

नाम – तालिका।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् 1

सर्वनाम – तालिका।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् 2

धातु – तालिका।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् 3समासाः।

समस्तपदम्अर्थ:समासविग्रहःसमासनाम
स्वभावकृपणःmiser by natureस्वभावेन कृपणः।तृतीया तत्पुरुष समास।
कोपाविष्टःovercome by angerकोपेन आविष्टः।तृतीया तत्पुरुष समास।
लगुडप्रहार:blow of a stickलगुडस्य प्रहारः।षष्ठी तत्पुरुष समास।
जानुचलनम्walking by the kneesजानुभ्याम् चलनम्।तृतीया तत्पुरुष समास।
सक्तुपिष्टेनwith flour of sattuसक्तो : पिष्टं, तेन।षष्ठी तत्पुरुष समास।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

धातुसाधितविशेषणानि।

धातुसाधित – विशेषणम्विशेष्यम्
प्राप्तेनसक्तुपिष्टेन
सम्पूरितःकलश:
सुप्तः, चिन्तयन्स्वभावकृपणः, भिक्षुकः
भीत:सोमशर्मा
पूर्णः, भग्नःघटः
अनागतवतीम, असम्भाव्याम्चिन्ताम्

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम् 4

मनोराज्यस्य फलम् Summary in Marathi and English

प्रस्तावना :

भारतात कथाकथनाची परंपरा फार पूर्वीपासून आहे. शर्करावगुण्ठित उपदेश करून सहजपणे एखादे मूल्य पटविण्यासाठी गोष्ट हे प्रभावी माध्यम ठरते. विष्णुशर्मारचित पंचतंत्र या कथा संग्रहात पुढील 5 तंत्रे गोष्टीरूपाने मांडली आहेत.1) मित्रभेदः 2) मित्रसम्प्राप्तिः 3)काकोलुकीयम् 4)लब्धपणरा: 5) अपरीक्षितकारकम्. राजा अमरशक्तीच्या तीन मुलांना नीती व राज्यशास्त्राचे शिक्षण देण्यासाठी, व्यवहारज्ञानात चतुर बनविण्यासाठी विष्णुशर्माने हा ग्रंथ रचला.

विष्णुशर्मा विरचित ‘पंचतंत्र’ या जगप्रसिद्ध कथासंग्रहातील ‘अपरीक्षितकारकम्’ (अविचाराने केलेले काम) या तंत्रावर आधारित प्रस्तुत कथा आहे. आपल्या स्वप्नांच्या पूर्तीसाठी जिद्दीने झटणे आवश्यक असते. केवळ दिवास्वप्न पाहून, न घडलेल्या गोष्टींबद्दल विचार करत राहिल्यास वर्तमानात असलेल्या गोष्टीही हातातून निघून जातात, हा बोध भिक्षुकाच्या या कथेतून मिळतो.

India has a wide history of story literature. Stories have been a very strong and effective method of inculcating moral and ethical things since time immemorial A classical example of this is king Amarshakti whose sons could not be taught by any traditional means.

It uses only when the scholar Vishnusharma took them into this fold and narrated to them stories that could make them proficient in administration. It is these stories which form the basis of the five principles of पञ्चतन्त्र – 1) मित्रभेद: 2) मित्रसम्प्राप्ति: 3) काकोलूकीयम् 4) लब्धप्रणाश: 5) अपरीक्षितकारकम् The present story is taken from the अपरीक्षितकारकम् which deals with the effect of actions done without proper thinking. This story presents to us the ill-effects of daydreaming and building castles in air without proper action to follow it.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

परिच्छेद : 1

कस्मिंश्चित् ………………. शतं प्राप्स्यामि।
कस्मिंश्चित् नगरे कश्चित् स्वभावकृपणो नाम कोऽपि भिक्षुकः प्रतिवसति स्म । तेन भिक्षया प्राप्तेन सक्तुपिष्टेन कलश: सम्पूरितः । तं च घट नागदन्ते रज्ज्वा बद्ध्वा तस्याधस्तात् कटं प्रसार्य सततं तद्विषये चिन्तयन् सः सुप्तः । स: अचिन्तयत् – “यत्परिपूर्णोऽयं घटस्तावत् सक्तुपिष्टेन वर्तते । यदि दुर्भिक्षं भवति तर्हि अस्य विक्रयणेन रूप्यकाणां शतं प्राप्स्यामि ।

अनुवादः

कोण्या एका नगरात कोणी एक स्वभावकृपण नावाचा भिक्षुक राहात असे. त्याने भिक्षा मागून मिळालेल्या सातूच्या पिठाने घडा पूर्ण भरला, आणि (त्याने) त्या घड्याला दोरीने खुंटीवर बांधून त्याच्या खालीच चटई पसरून सतत त्या विषयीच विचार करत तो (तिथे) झोपला. त्याने विचार केला – “हा घडा सातूच्या पिठाने पूर्ण भरलेला आहे. जर दुष्काळ पडला तर याच्या (सातूच्या पीठाच्या) विक्रीतून शंभर रूपये मिळवेन.

In certain city there lived a certain monk named स्वभावकृपण. He filled a pot with the flour of sattu which he obtained as alms. After hanging that pot with a rope to the nail, spreading a mat exactly below it, he fell asleep constantly thinking about it. He thought this pot is filled with sattu flour. If there is a famine, (scarcity of food) I’ll get hundred rupees by selling it.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

परिच्छेद : 2

ततस्तेन ………….. जानुचलनयोग्यः भविष्यति।
ततस्तेन अहम् अजाद्वयं क्रेष्यामि। तत: पाण्मासिक-प्रसववशात् ताभ्यां यूथः भविष्यति। ततोऽजाभिः धेनू: ग्रहीष्यामि, धेनुभिः महिषी:, महिषीभिः वडवाः, वडवाप्रसवतः प्रभूता: अश्वाः भविष्यन्ति । तेषां विक्रयणात्प्रभूतं सुवर्ण प्राप्स्यमि। सुवर्णेन चतु:शालं गृहं सम्पत्स्यते। ततः कश्चित् धनिकः प्राप्तवयस्कां रूपाढ्यां कन्यां मां दास्यति । आवयोः पुत्रः भविष्यति । तस्याहं सोमशमति नाम करिष्यामि । तत: स: जानुचलनयोग्यः भविष्यति।

अनुवादः

त्यानंतर त्यातून मी दोन बकऱ्या विकत घेईन. त्यानंतर सहा महिन्यांनी त्यांच्या प्रजननातून त्यांचा कळप तयार होईल. त्यानंतर पुष्कळ बकऱ्या झाल्यावर गायी विकत घेईन. गाईंनंतर म्हशी, म्हशींनंतर घोड्या, घोड्यांच्या प्रजननातून पुष्कळ घोडे जन्माला येतील. त्यांच्या विक्रीतून पुष्कळ सोने मिळवेन.

त्या सोन्यामुळे चौसोपी घर होईल. तेव्हा कोणी एक धनिक वयात आलेली रूपवती कन्या मला देईल. आम्हां दोघांना मुलगा होईल. त्याचे मी सोमशर्मा असे नाव ठेवेन त्यानंतर तो रांगू लागेल.

Then, with that, I shall buy two goats. Then, after six month of their pro-creation, there will be a flock of them. Then with the goats, I shall get cows, with the cows buffaloes, with the buffaloes, many mares, from many mares there will be many horses.

I shall obtain lots of gold by selling them. With the gold there will be a mansion (four buildings enclosing a quadrangle). Then some rich man will give me his beautiful daughter of marriageable age. Then we will have a son. I will name him as Somasharma. Then he’ll be able crawl on knees.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

परिच्छेद : 3

एकदा सोमशर्मा ………… यया ।।
एकदा सोमशर्मा मां दृष्ट्वा मत्समीपम् आगमिष्यति । ततोऽहं कोपाविष्टः अभिधास्यामि भार्याम्, “गृहाण बालकम्’ इति । साऽपि मम वचनं न श्रोष्यति । तावत्काले कश्चन कुक्कुरं तत्र आगमिष्यति । सोमशर्मा तस्मात् भीतः भविष्यति। ततोऽहं समुत्थाय लगुडेन तं कुक्कुर ताडयिष्यामि।” एवं स्वनमग्नः ध्यानस्थितः सः तथैव लगुडप्रहारम् अकरोत् । तेन लगुडपारेण सक्तुपिष्टेन पूर्णः सः घट: भग्नः अभवत् । स्वभावकृपणः सः पाण्डुरताम् अगच्छत् । अत: ब्रवीमि – अनागतवती चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः । स एव पाण्डुर: शेते सोमशर्मपिता यथा ।।

अनुवादः

एकदा सोमशर्मा मला पाहून माझ्याजवळ येईल. तेव्हा रागावलेला मी पत्नीला म्हणेन, “मुलाला घे.” ती सुद्धा माझे बोलणे ऐकणार नाही. त्याचवेळी कोणी एक कुत्रा तेथे येईल. सोमशर्मा त्याला घाबरेल. तेव्हा मी उठून काठीने त्या कुत्र्याला मारेन, अशा प्रकारे स्वप्नात गढून गेल्याने विचारमग्न झालेल्या त्याने तशाच प्रकारे काठीचा प्रहार केला. त्या काठीच्या प्रहाराने सातूच्या पिठाने भरलेला तो घडा फुटला. तो स्वभावकृपण पांढरा झाला.

म्हणून म्हणतो – अद्याप न घडलेल्या गोष्टींची आणि अशक्य गोष्टींची जो उगाचच चिंता करतो (विचार करतो), तो झोपलेल्या सोमशाच्या पित्याप्रमाणेच पांढरा होतो.

Once after seeing me Heref will come to me. Then, I will angrily say to my wife ” Take the boy”. She too will not hear my words. By that time, a certain dog will come there. Somasharma will get scared of it. Then after getting up, I shall hit that dog with a stick.

Thus engrossed in the dream he who was thinking, struck a blow with the stick. Due to the blow of the stick, the pot filled with sattu flour was shattered (broke) and that स्वभावकृपण got all whitened. Hence I tell you, he who sleeps over (worries over) something yet to come, or something impossible, gets whitened (pale) just like Somasharma’s father who was sleeping.

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

सन्धिविग्रहः

  1. कश्चित् – क: + चित्।
  2. ततस्तेन – ततः + तेन। ततोऽजाभिः – ततः + अजाभिः।
  3. तस्याहम् – तस्य + अहम्।
  4. विक्रयणात्प्रभूतम् – विक्रयणात् + प्रभूतम्।
  5. तावत्काले – तावत् + काले।
  6. चिन्तामसम्भाव्याम् – चिन्ताम् + असम्भाव्याम्।
  7. साऽपि – सा + अपि।
  8. तथैव – तथा + एव।
  9. स्वभावकृपणो नाम – स्वभावकृपणः + नाम।
  10. कोऽपि – क: + अपि।
  11. तद्विषये – तत् + विषये।
  12. यत्परिपूर्णोऽयम् – यत् – परिपूर्ण: + अयम्।
  13. घटस्तावत् – घटः + तावत् ।
  14. कस्मिंचित् – कस्मिन् + चित् ।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

समानार्थकशब्दाः

  • भिक्षुकः – भिक्षुः, परिव्राजकः, परिव्राट्।
  • रज्जुः – गुणः, सूत्रम्।
  • नगरम् – पत्तनम्, पुरी।
  • कलशः – घटः, कुम्भः ।
  • वडवा – अश्वा, वामी।
  • कन्या – तनया, पुत्री, दुहिता।
  • पुत्रः – आत्मजः, सुतः, सुनः।
  • प्रभूताः – बहुलाः, बहवः।

विरुद्धार्थकशब्दाः

  • सुप्तः × जागरितः।
  • पूर्णः × अपूर्णः ।
  • प्रभूताः × स्तोकाः।
  • समीपे × दूरे।

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Aamod Solutions Chapter 15 मनोराज्यस्य फलम्

शब्दार्थाः

  1. स्वभावकृपणः – miserly by nature – स्वभावाने कंजूष
  2. सक्तुपिष्टम् – saktu flour – सातूचे पीठ
  3. नागदन्तः – bracket on the wall – खुंटी
  4. दुर्भिक्षम् – famine – दुष्काळ
  5. विक्रयणेन – by selling – विकून
  6. बद्ध्वा – having tied – बांधून
  7. प्रसार्य – having spread – पसरून
  8. अजा – goat – बकरी, शेळी
  9. महिषी – buffalo – म्हैस
  10. वडवा – mare – घोड़ी
  11. अश्वः – horse – घोडा
  12. प्रभूतम् – a lot – पुष्कळ
  13. प्राप्तवयस्का – of proper age – वयात आलेली
  14. जानुचलनयोग्य: – able to crawlon knees – रांगण्यायोग्य
  15. भ्यूथः – flock / shed – समूह, कळप
  16. ‘चतुःशालम् – quadrangle with four building (mansion) – वाडा
  17. मत्समीपम् – near me – माझ्याजवळ
  18. कोपाविष्टः – angry – अतिशय रागावलेला
  19. अभिधास्यामि – I will say – मी बोलेन
  20. गुहाण – you take – तू घे
  21. कुक्कुरः – dog – कुत्रा
  22. समुत्थाय – after getting up – उठून
  23. लगुडेन – with a stick – काठीने
  24. पाण्डुरः – white – पांढरा
  25. अनागतवती – not arrived – न आलेली
  26. असम्भाव्यम् – impossible – अशक्य
  27. शेते – sleeps – झोपतो