Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 14 मैं सड़क हूँ Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

5th Standard Hindi Digest Chapter 14 मैं सड़क हूँ Textbook Questions and Answers

1. अंत्याक्षरी खेलो:
सड़क….किनारे….रास्ता….तकनीक….काम….मकान….निकिता…. ताँगा….गाजर…..रश्मि।

2. सड़क कैसे साफ-सुथरी रख सकते हैं, बताओ।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में दीजिए:

प्रश्न 1.
जिस सड़क पर चलते हुए पैर मिट्टी से सन जाएँ, वह सड़क कैसी होती है?
उत्तर:
कच्ची सड़क।

प्रश्न 2.
पगडंडी किसे कहते हैं?
उत्तर:
असमान, संकरी और कच्ची डगर को पगडंडी कहते हैं।

प्रश्न 3.
सड़क किन चीजों से बनती है?
उत्तर:
सड़क सीमेंट, रेत, गिट्टी, सलिया एवं कोलतार से बनती है।

प्रश्न 4.
कच्ची सड़क कहाँ पाई जाती है?
उत्तर:
गाँवों में।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

प्रश्न 5.
हम सड़क को साफ-सुथरा कैसे रख सकते हैं? बताओ।
उत्तर:
सड़क पर कचरा ना फेंकें। यहाँ-वहाँ ना थूकें। जगह जगह गड्ढे न खोदें।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए:

प्रश्न 1.
सड़क पर क्या-क्या चलता है?
उत्तर:
सड़क पर मानव, ताँगे, मोटर, बस, साइकिल इत्यादि चलते हैं।

प्रश्न 2.
लोग सड़क के किनारे क्या बनवा लेते हैं?
उत्तर:
लोग सड़क के किनारे मकान-दुकान बनवा लेते हैं।

प्रश्न 3.
चौराहे पर वर्दी पहनकर कौन खड़ा रहता है?
उत्तर:
चौराहे पर वर्दी पहनकर पुलिस का सिपाही खड़ा रहता है।

प्रश्न 4.
लोग अपनी ज़रूरत से सड़क को कैसा बना देते हैं?
उत्तर:
लोग अपनी ज़रूरत से सड़क को टेढ़ी, कभी नीची, कभी ऊँची बना देते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

प्रश्न 5.
ज्यादातर सड़क किस चीज़ से बनाई जाती है?
उत्तर:
ज्यादातर सड़क कोलतार डालकर बनाई जाती है।

प्रश्न 6.
यह आत्मकथा किसकी है?
उत्तर:
यह आत्मकथा सड़क की है।

प्रश्न 7.
सामान बेचनेवाले अपनी दुकान कहाँ लगाते हैं?
उत्तर:
सामान बेचनेवाले सड़क के दोनों तरफ अपनी दुकान लगाते हैं।

प्रश्न 8.
चौराहे पर पुलिस का सिपाही क्या काम करता है?
उत्तर:
चौराहे पर पुलिस का सिपाही यातायात को अनुशासित रखने का काम करता है।

प्रश्न 9.
सड़क को दुख कब होता है?
उत्तर:
जब लोग उसे गंदा कर देते हैं, तब सड़क को दुख होता है।

प्रश्न 10.
सड़क का क्या फायदा है?
उत्तर:
सड़क के कारण देश में दूर-दूर रहने वाले लोग एक दूसरे से आसानी से मिल पाते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

प्रश्न 11.
सड़क सदा कैसी रहना चाहती है?
उत्तर:
सड़क सदा साफ-सुथरी रहना चाहती है।

प्रश्न 12.
सड़क क्या चाहती है?
उत्तर:
सड़क हर गाँव को एक-दूसरे से जोड़ना और लोगों में मेल-जोल बढ़ाना चाहती है।

प्रश्न 13.
सड़क कहाँ खुशहाली लाना चाहती है?
उत्तर:
सड़क पूरे देश में खुशहाली लाना चाहती है।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए:

प्रश्न 1.
सड़क, घर और विद्यालय के बीच क्या है?
उत्तर:
सेतु।

प्रश्न 2.
अब कैसी तकनीक आ गई है?
उत्तर:
नई तकनीक।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

प्रश्न 3.
नई तकनीक से सड़क किससे बनाई जाती है?
उत्तर:
सीमेंट।

प्रश्न 4.
गड्ढों के कारण क्या होता है?
उत्तर:
दुर्घटनाएँ।

प्रश्न 5.
सड़क कैसी रहना चाहती है?
उत्तर:
साफ-सुथरी।

प्रश्न 6.
सही विकल्प चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:
(वर्दी, सड़क, गड्ढे, गंदा, निश्चित)

  1. मैं ………………. हूँ।
  2. सिपाही ………………. पहने खड़ा होता है।
  3. जब लोग मुझे …………….. कर देते हैं।
  4. मेरे शरीर पर बहुत से ……………. हो जाते हैं।
  5. एक दिन मेरी इच्छा ……………… ही पूरी होगी।

उत्तर:

  1. सड़क
  2. वर्दी
  3. गंदा
  4. गड्ढे
  5. निश्चित

प्रश्न 7.
रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:

  1. …………………… , …………………….., …………………….. सभी के काम आती हूँ।
  2. लोग मेरे किनारे ………………. बना लेते हैं।
  3. लोग अपनी ज़रूरत के अनुसार कभी मुझे ……………… , कभी ………………. और कभी ……………… बना देते हैं।
  4. मेरे शरीर पर बहुत ………………. हो जाते हैं।
  5. इन ………………………. के कारण अनेक ……………………… होती हैं।
  6. मैं सदा …………………… …………………… चाहती हूँ।
  7. मैं जहाँ जाती हूँ, वह ………………. विकसित हो जाता है।
  8. पूरे देश में ……………… लाऊँ।

उत्तर:

  1. बालक, जवान, बूढ़े
  2. मकान-दुकान
  3. टेढ़ी, नीची, ऊँची
  4. घाव
  5. गड्ढ़ों, दुर्घटनाएँ
  6. साफ -सुथरी
  7. परिसर
  8. खुशहाली

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

व्याकरण:

प्रश्न 1.
समान अर्थ वाले शब्द लिखिए:

  1. जवान
  2. घर
  3. विद्यालय
  4. सेतु
  5. दोष

उत्तर:

  1. युवक
  2. गृह
  3. स्कूल
  4. पुल
  5. गलती

प्रश्न 2.
विपरीत अर्थ वाले शब्द लिखिए:

  1. इधर
  2. आना
  3. जवान
  4. ऊँची
  5. अच्छा
  6. सुख
  7. देश
  8. विकसित
  9. इच्छा
  10. निश्चित

उत्तर:

  1. उधर
  2. जाना
  3. बूढ़ा
  4. नीची
  5. बुरा
  6. दुख
  7. विदेश
  8. अविकसित
  9. अनिच्छा
  10. अनिश्चित

प्रश्न 3.
लिंग बदलिए:

  1. आदमी
  2. बालक
  3. बूढ़ा

उत्तर:

  1. औरत
  2. बालिका
  3. बूढ़ी

प्रश्न 4.
वचन बदलिए:

  1. बूढ़ा
  2. बैलगाड़ी
  3. साइकिल
  4. ताँगा
  5. गड्ढा

उत्तर:

  1. बूढ़े
  2. बैलगाड़ियाँ
  3. साइकिलें
  4. ताँगे
  5. गड्ढे

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

प्रश्न 5.
नदी की आत्मकथा लिखिए:
उत्तर:
मैं नदी हूँ। पहाड़ों से उतर कर नीचे ज़मीन पर बहती हूँ। गाँवों, खेतों के पास से होकर जाती हूँ। बच्चे मेरे पानी में डुबकी लगाते हैं। मैं सभी के काम आती हूँ। कुछ लोग मुझे गंदा भी करते हैं। इससे मैं दुखी हो जाती हूँ। फिर भी सब कुछ सहती हुई आगे बढ़ती – रहती हूँ। मैंने रुकना नहीं सीखा। मेरा काम है हमेशा बहते रहना। आज के युग में यदि मेरा ध्यान न रखा गया तो मैं एक दिन समाप्त हो जाऊँगी। मुझे हमेशा बहते देखना चाहते हो तो मेरा सही उपयोग करो, क्योंकि मैं हमेशा सभी को आगे बढ़ने की प्रेरणा देती हूँ।

प्रश्न 6.
उद्यान की आत्मकथा लिखिए:
उत्तर:
मैं उद्यान हूँ। जब मुझे नया-नया बनाया गया था, तब बहुत-से पेड़ लगाए गए थे। बैठने के लिए बेंचें थीं। बच्चों के लिए झूले थे। लोगों का आना – जाना लगा रहता था। बच्चों की आवाजें आती थीं। परंतु आज कल अधिकतर कोई नहीं आता, क्योंकि मेरा सही तरीके से ध्यान नहीं रखा गया। बेंचें टूट गईं, झूले टूट गए, पेडों के सभी पत्ते झड़ गए; इसलिए मैं उदास हूँ। कोई मेरी तरफ ध्यान देगा तो मैं फिर से पहले की तरह बन जाऊँगा। मैं सभी को खुशी देना चाहता हूँ। सबके साथ मिल-जुलकर रहना चाहता हूँ।

मैं सड़क हूँ Summary in Hindi

पाठ का सारांश:

प्रस्तुत पाठ एक सड़क की आत्मकथा है। सड़क खुद अपने बारे में बता रही है कि किस तरह लोग उसका उपयोग करते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 मैं सड़क हूँ

शब्दार्थ:

  1. महामार्ग – हाइवे (highway)
  2. सेतु – पुल (bridge)
  3. द्रुतगति मार्ग – चौड़ा रास्ता (express way)
  4. किनारे – आसपास (surround)
  5. चौराहा – चार रास्ता (crossroads)
  6. वर्दी – गणवेश (uniform)
  7. यातायात – परिवहन (transportation)
  8. अनुशासन – शिष्टता (discipline)
  9. कोलतार – डामर (tar)
  10. ताँगा – घोड़ा गाड़ी (tonga)
  11. पगडंडी – चलने के लिए बना कच्चा रास्ता (crooked)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 17 निरिक्षण

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 17 निरिक्षण Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 17 निरिक्षण

5th Standard Hindi Digest Chapter 17 निरिक्षण Textbook Questions and Answers

1. धूप में रखा पौधा हरा क्यों रहता है?

प्रश्न 1.
धूप में रखा पौधा हरा क्यों रहता है?
उत्तर:
क्योंकि पौधे को सूरज की रोशनी तथा हवा मिलती रहती

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 17 निरिक्षण

2. कमरे में रखा पौधा क्यों मुरझा गया?

प्रश्न 1.
कमरे में रखा पौधा क्यों मुरझा गया?
उत्तर:
कमरे में रखा पौधा मुरझा गया, क्योंकि उसे सूरज की रोशनी तथा हवा नहीं मिली।

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 17 निरिक्षण Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
क्या आपने सूर्य को उगते हुए देखा है? उसका रंग कैसा होता है?
उत्तर:
हाँ, उसका रंग लालिमा लिए हुए होता है।

प्रश्न 2.
सूर्यास्त के समय सूर्य किस दिशा में रहता है?
उत्तर:
सूर्यास्त के समय सूर्य पश्चिम दिशा में रहता है।

प्रश्न 3.
दोपहर के समय हम सूर्य के सामने देख सकते हैं? यदि ना तो कारण बताइए?
उत्तर:
नहीं, क्योंकि सूर्य की तेज़ रोशनी के कारण हमारी आँखें नहीं खुलती हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 17 निरिक्षण

प्रश्न 4.
आईना लेकर सूरज की ओर दिखाएँगे तो क्या होगा?
उत्तर:
सूरज की तेज़ रोशनी के कारण एक चमकीली रोशनी दिखेगी।

प्रश्न 5.
सूर्य किस दिशा से निकलता है?
उत्तर:
सूर्य पूर्व दिशा से निकलता है।

प्रश्न 6.
सूर्योदय व सूर्यास्त के समय सूर्य का रंग कैसा होता है?
उत्तरः
सूर्य उस समय थोड़ा पीले-लाल रंग में दिखाई देता है।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखिए:

प्रश्न 1.
बीज बोने के कितने दिनों बाद अंकुर उग आते हैं?
उत्तर:
बीज बोने के दो-तीन दिन बाद अंकुर उग आते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 17 निरिक्षण

प्रश्न 2.
अंकुरों को बढ़कर पौधा बनने के लिए कितना समय लग जाता है?
उत्तर:
अंकुरों को बढ़कर पौधा बनने के लिए तीन-चार दिन लग जाते हैं।

प्रश्न 3.
आप बीज बोने के कितने दिन बाद पौधे का निरीक्षण करेंगे?
उत्तर:
पाँच दिन बाद पौधे का निरीक्षण करेंगे।

प्रश्न 4.
पौधों को रोज़ क्या देना चाहिए?
उत्तर:
पौधों को रोज़ पानी देना चाहिए।

प्रश्न 5.
निम्नलिखित वाक्य सही ✓ हैं या गलत × निशान लगाइए:
उत्तर:

  1. दूसरे ही दिन बीज पौधों में बदल जाएँगे। (×)
  2. दोनों गमलों में कभी-कभी पानी का छिडकाव करना चाहिए। (×)
  3. पहले गमले को सीधे धूप लगे, ऐसे स्थान पर रखना है। (✓)
  4. धूप में रखा गया पौधा मुरझा गया। (×)
  5. पौधों को खाद, पानी एवं धूप तीनों का मिलना आवश्यक है। (✓)
  6. पौधों को धूप में रखना चाहिए। (✓)
  7. धूप में रखे पौधे के पत्ते हरे थे। (✓)
  8. छाया में रखे पौधे के पत्ते हरे थे। (×)

निरिक्षण Summary in Hindi

पाठ का सारांशः

निरीक्षण का शाब्दिक अर्थ होता है – “ध्यान से देखना”। जब किसी वस्तु को हम ध्यान पूर्वक देखते हैं तो नई-नई बातें मालूम होती हैं। इस पाठ में एक ही प्रकार के दो पौधों को धूप और छाया में अलग – अलग रखकर उनमें होने वाले परिवर्तनों के निरीक्षण की जानकारी दी गयी है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 17 निरिक्षण

शब्दार्थ:

  1. निरीक्षण – देखना (observation)
  2. पौधा – छोटा पेड़ (plant)
  3. हरे पत्ते – (green leaves)
  4. स्वस्थ – निरोग, तन्दुरुस्त (healthy)
  5. छाया – परछाई (shadow)
  6. निष्कर्ष – परिणाम (conclusion)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati पुनरावर्तन १ Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions पुनरावर्तन १

5th Standard Hindi Digest पुनरावर्तन १ Textbook Questions and Answers

1. सुनो और दोहराओ:

बन-बन, पर-फर, उन-ऊन, आधा-सादा, कार-खार, सात-साथ, गृह-ग्रह, वाणी-पानी, मेघा-मेधा, त्राचा-कृपा, शेर-सेर, चरण-चारण, कपड़ा-डबरा, लोरी-लॉरी, शाप-साँप, उधार-उघाड़, सरपट-सरपत ।

2. तुम अपने पड़ोस के बच्चों के साथ कैसा व्यवहार करते हो, बताओ।

3. अनुरेखन करो और पढ़ो:

4. दिए गए प्राणियों और उनके घर की उचित जोड़ी मिलाओ :

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १ 1

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १

5. तुम्हारे बनाए हुए रेत के घरौंदे को किसी ने तोड़ दिया तो तुम क्या करोगे?

प्रश्न 1.
तुम्हारे बनाए हुए रेत के घरौंदे को किसी ने तोड़ दिया तो तुम क्या करोगे?
उत्तर:
हमें बुरा तो लगेगा, पर हम दुबारा उसे बना लेंगे।

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions पुनरावर्तन १ Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
अर्थपूर्ण शब्द तैयार कीजिए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १ 2
उत्तर:

  1. नाता
  2. माता
  3. गाता
  4. ज्ञाता
  5. पिता
  6. गीता
  7. दाता
  8. छाता

प्रश्न 2.
अपने से छोटों के साथ कैसा व्यवहार करते हैं बताओ?
उत्तर:
छोटों के साथ प्यार से पेश आते हैं। उनकी देखभाल करते हैं। उनके साथ खेलते हैं। उनको तंग नहीं करते।
(यह उत्तर छात्रों के अनुसार अलग-अलग हो सकता है।)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १

प्रश्न 3.
दिए गए प्राणियों और उनके घरों की उचित जोड़ियाँ मिलाओ:

‘अ’‘ब’
1. मुर्गी(अ) गुफा
2. चीता(आ) बिल
3. चूहा(इ) दरबा
4. गाय(ई) अस्तबल
5. घोड़ा(उ) पेड़
6. बंदर(ऊ) गोठ
7. लड़का / लड़की(ए) घर
8. मधुमक्खी(ऐ) तालाब
9. मछलियाँ(ओ) छत्ता
10. मकड़ी(औ) जाला

उत्तर:

  1. दरबा
  2. गुफा
  3. बिल
  4. गोठ
  5. अस्तबल
  6. पेड़
  7. घर
  8. छत्ता
  9. तालाब
  10. जाला

प्रश्न 4.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

‘अ’‘ब’
1. दिन(अ) पानी
2. ज्ञान(आ) पुरानी
3. साफ(इ) समझा
4. दाना(ई) रात
5. नई(उ) विज्ञान
6. सोचा(ऊ) सुथरा

उत्तर:

  1. रात
  2. विज्ञान
  3. सुथरा
  4. पानी
  5. पुरानी
  6. समझा

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १

प्रश्न 5.
अपनी पसंद के प्राणी या पक्षी के विषय में पाँच से सात पंक्तियों में परिचय दीजिए:
उत्तर:
(गाय)
गाय एक पालतू प्राणी है।
गाय का दूध सेहत के लिए अच्छा होता है।
गाय घास खाती है।
गाय गोठ में रहती है।
गाय की पूजा माता के रूप में होती है।
(यह उत्तर छात्रों के अनुसार अलग-अलग हो सकता है।)

प्रश्न 6.
सही व्यंजन लिखकर पहेली पूरी कीजिए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १ 3
उत्तर:

  1. क
  2. वा
  3. वि
  4. वा
  5. क
  6. ह
  7. त

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions पुनरावर्तन १

प्रश्न 7.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

‘अ’‘ब’
1. पापा(अ) ताई
2. चाचा(आ) नानी
3. भैया(इ) दादी
4. दादा(ई) मामी
5. मामा(उ) भाभी
6. नाना(ऊ) चाची
7. ताऊ(ए) मम्मी

उत्तर:

  1. मम्मी
  2. चाची
  3. भाभी
  4. दादी
  5. मामी
  6. नानी
  7. ताई

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 5 रोबोट Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 5 रोबोट

5th Standard Hindi Digest Chapter 5 रोबोट Textbook Questions and Answers

जुड़ें हम:

अध्यापन संकेत: पृष्ठ 33 और 34 पर दी गई संपूर्ण पाठ्यसामग्री का उद्देश्य संयुक्ताक्षरों की पहचान करवाकर वाचन और लेखन कराना है । वर्णों को संयुक्त बनाने के लिए रूप के आधार पर इन्हें तीन भागों तथा ‘र’ को तीन प्रकारों में बाँटा गया है । इन्हें अलग-अलग दिया गया है । शिरोरेखा के नीचे र पूरा होता है।
1. सर्वप्रथम पाठ में आए चित्र के शब्द सुनाकर दोहरवाएँ । मोटे अक्षर के संयुक्ताक्षर को श्यामपट्ट पर लिखकर समझाएँ । सभी संयुक्ताक्षर की पहचान होने तक अभ्यास करवाएँ ।

2. पाठ्यांश पढ़वाकर संयुक्ताक्षरों को रेखांकित करने के लिए कहें । तत्पश्चात विद्यार्थियों से संपूर्ण पाठ्यांश का अनुलेखन करने के लिए कहें । देखें कि विद्यार्थी विरामचिह्नों सहित शुद्ध लेखन करते हैं । विरामचिह्नों-पूर्णविराम, प्रश्नचिह्न, अल्पविराम, विस्मयादिबोधक और अर्धविराम को समझाकर इनके उचित प्रयोग पर बल दें।

3. चित्र दिखाकर और दिए गए शब्दों का प्रयोग कराके एक-एक वाक्य लिखवाएँ ।

4. संयुक्ताक्षर का अभ्यास होने के पश्चात इन पाठ्यांशों का श्रुतलेखन करवाएँ । विरामचिह्नों सहित शुद्ध लेखन पर

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 5 रोबोट Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
पहले और बाद में आनेवाले वर्ण लिखिए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट 1
उत्तर:

  1. अ, र
  2. औ, र
  3. आ
  4. र, ना
  5. ड, रू
  6. ऐ
  7. ई
  8. ऊ
  9. ए

प्रश्न 2.
वर्ण जोड़कर शब्द बनाना:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट 2
उत्तर:

  1. झर
  2. घर
  3. डर
  4. चर
  5. मर
  6. पर
  7. कर
  8. भर

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट

प्रश्न 3.
वर्ण जोड़कर शब्द बनाना:

  1. अ + ज + ग + र = ………………………..
  2. आ + म = ………………………….
  3. ई + ख = ………………………
  4. उ + ध + र = ……………………
  5. ऊ + न = ……………………….
  6. ए + क = ……………………….
  7. ऐ + न + क = …………………
  8. ओ + स = ………………………
  9. औ + ष + ध = …………………..
  10. ट + म + ट + म = …………………..
  11. म + ट + र = ………………………..
  12. क + र + व + ट = …………………..
  13. थ + र + म + स = …………………..
  14. फ + ल = ……………………..
  15. क + ल + र + व = …………………..

उत्तर:

  1. अजगर
  2. आम
  3. ईख
  4. उधर
  5. ऊन
  6. एक
  7. ऐनक
  8. ओस
  9. औषध
  10. टमटम
  11. मटर
  12. करवट
  13. थरमस
  14. फल
  15. कलरव

प्रश्न 4.
सही शब्द चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए: (गरम, टब, बतख, नल)

  1. रवि …………. बंद कर।
  2. …………. खाना मत खा।
  3. …………….. में पानी भर।
  4. तालाब में ……………. है।

उत्तर:

  1. नल
  2. गरम
  3. टब
  4. बतख

रोबोट Summary in Hindi

पाठ का परिचयः

प्रस्तुत पाठ में रोबोट के चित्र से वर्णमाला की जानकारी दी गई है। साथ ही अनुरेखन द्वारा लेखन का तरीका बताया गया है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट

वर्णमाला:

स्वर:

अ आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ अं अः

व्यंजन:

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट 3
क ख ग घ ङ च छ ज झ ब ट ठ ड ढ ण ड़ ढ़ त थ द ध न । प फ ब भ म । य र ल व श ष स ह क्ष त्र ज्ञ श्र
(-) – इसे अनुस्वार कहते हैं।
(-) – यह चंद्र बिन्दु है।
(:) – यह विसर्ग है।
क्ष, त्र, ज्ञ, श्र संयुक्त व्यंजन हैं। ये दो व्यंजनों से मिलकर बने हैं।
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 5 रोबोट 4

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 11 वीरों को प्रणाम Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

5th Standard Hindi Digest Chapter 11 वीरों को प्रणाम Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
निम्नलिखित पंक्तियों को क्रम से लगाकर लिखिए:

  1. प्राणार्पण की सीख में।
  2. जिन्हें प्राण से प्यारा।
  3. सीखा हम लोगों ने कुछ तो।
  4. देश की मिट्टी का कण – कण है।

उत्तर:

  1. सीखा हम लोगों ने कुछ तो।
  2. प्राणार्पण की सीख में।
  3. देश की मिट्टी का कण – कण है।
  4. जिन्हें प्राण से प्यारा।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
दो अक्टूबर को किसका जन्मदिन मनाया जाता है?
उत्तर:
2 अक्टूबर को महात्मा गाँधीजी का जन्मदिन मनाया जाता है।

प्रश्न 2.
‘शहीद’ किस क्रांतिकारी के नाम के आगे लगाया जाता है?
उत्तर:
‘शहीद’ भगत सिंह के नाम के आगे लगाया जाता है।

प्रश्न 3.
प्रस्तुत कविता में किसको प्रणाम किया गया है?
उत्तर:
प्रस्तुत कविता में देश के वीरों को प्रणाम किया गया है।

प्रश्न 4.
प्रस्तुत कविता के कवि का नाम बताइए?
उत्तर:
प्रस्तुत कविता के कवि का नाम श्री रमेश दीक्षित है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

प्रश्न 5.
गंगा और यमुना नदियाँ कौन-से शहर में बहती हैं?
उत्तर:
गंगा और यमुना नदियाँ इलाहाबाद शहर में बहती हैं।

प्रश्न 6.
‘शेर-ए-पंजाब’ किस क्रांतिकारी के नाम के आगे लगता है?
उत्तर:
‘शेर-ए-पंजाब’ लाला लाजपत राय के नाम के आगे लगता है।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक शब्द में लिखिए:

प्रश्न 1.
देश की मिट्टी का कण-कण किसे प्यारा है?
उत्तर:
वीरों को।

प्रश्न 2.
वीरों को हमारा प्रणाम कितनी बार है?
उत्तर:
सौ बार।

प्रश्न 3.
वीरों को किस पर मर-मिटने की धुन लगी रहती है?
उत्तर:
देश पर।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

प्रश्न 4.
रिक्त स्थानों में सही विरुद्धार्थी शब्द लिखिए:

  1. देश पर मर मिटने की, हरदम …………. रहती। (धुन-सी / तैयारी)
  2. वीरों के बलिदान से, चमका हिंद ………….. का तारा। (वतन / देश)
  3. देश की मिट्टी का कण-कण है, जिन्हें ……. से प्यारा। (हृदय / प्राण)
  4. यह …………… नहीं मिली है, हमें किसी से भीख में। (आज़ादी / मातृभूमि)

उत्तर:

  1. धुन-सी
  2. वतन
  3. प्राण
  4. आज़ादी

प्रश्न 5.
कविता की पंक्तियाँ पूरी कीजिए:

  1. देश की मिट्टी ……………………..
  2. जिन्हें प्राण ……………………
  3. यह ऐसी …………………
  4. गंगा ……………………….
  5. वीरों के ………………….
  6. चमका हिंद …………………

उत्तर:

  1. का कण-कण है
  2. से प्यारा
  3. धरती है जहाँ पर
  4. जमुना बहती
  5. बलिदान से
  6. वतन का तारा

व्याकरण

प्रश्न 1.
एक जैसी लय के शब्द लिखिए:

  1. प्यारा
  2. धरती
  3. भीख

उत्तर:

  1. हमारा
  2. बहती
  3. सीख

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

प्रश्न 2.
‘कण-कण’ जैसे शब्द – युग्म की सूची बनाइए:
उत्तर:

  1. सौ – सौ
  2. बार – बार
  3. धीरे – धीरे
  4. ज़रा – ज़रा
  5. कभी – कभी
  6. जा – जा
  7. तार – तार
  8. अपने – अपने

वीरों को प्रणाम Summary in Hindi

कविता का सारांश:

प्रस्तुत कविता में देश के वीरों के बारे में बताया गया है, जिन्होंने देश की आज़ादी के लिए अपने प्राणों तक का बलिदान कर दिया। हमारे देश के इन वीरों के लिए इस देश की मिट्टी का कण-कण भी प्राण से प्यारा है। वीरों के बलिदान से हमारे देश का तारा चमका है। यह आज़ादी हमें भीख में नहीं मिली। देश और देशवासियों की खातिर जिन्होंने हमें प्राण न्योछावर करने की सीख दी, ऐसे वीरों को हम सौ-सौ बार प्रणाम करते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 वीरों को प्रणाम

शब्दार्थ:

  1. प्राण – जान (life)
  2. वीर – बहादुर (brave)
  3. आज़ादी – स्वतंत्रता (freedom)
  4. प्राणार्पण – प्राण अर्पित करना, बलिदान (to sacrifice life)
  5. आँखें भर आना – आँसू आना (being emotional)
  6. भीख माँगना – (beg)
  7. धरती – भूमि (earth)
  8. वतन – मातृभूमि (motherland)
  9. कण – छोटा टुकड़ा (small piece)
  10. प्रणाम – नमस्कार

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग – रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 14 (अ) हम अलग – रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग – रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

5th Standard Hindi Digest Chapter 14 (अ) हम अलग – रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
क, च, ट, त, प वर्ग के पंचमाक्षर लिखो:
उत्तर:
क वर्ग – क, ख, ग, घ, ड.
च वर्ग – च, छ, ज, झ, ञ
ट वर्ग – ट, ठ, ड, ढ, ण
त वर्ग – त, थ, द, ध, न
प वर्ग – प, फ, ब, भ, म

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

लिखो:

  1. सप्ताह के नाम ।
  2. महीनों के नाम ।
  3. ऋतुओं के नाम ।
  4. एक से पच्चीस तक की गिनती अंकों में ।

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग – रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
निम्नलिखित शब्दों पर अनुस्वार लगाकर पुन: लिखिए:

  1. शङ्ख
  2. चम्पा
  3. कुम्भार
  4. ग्रन्थ
  5. कत्रचा
  6. नन्दन
  7. कवी
  8. चन्दन
  9. गन्दा
  10. पङ्ख
  11. कङ्गन
  12. पञजा

उत्तर:

  1. शंख
  2. चंपा
  3. कुंभार
  4. ग्रंथ
  5. कंचा
  6. नंदन
  7. कंघी
  8. चंदन
  9. गंदा
  10. पंख
  11. कंगन
  12. पंजा

प्रश्न 2.
निम्नलिखित शब्दों में से अनुस्वार वाले वर्ण पर बनाइए:

  1. पतंग
  2. कंघी
  3. झंझावात
  4. पंढरपुर
  5. गुंफन
  6. कंबल
  7. अंत
  8. अंगद
  9. श्रवणयंत्र
  10. अंडा
  11. अंगूर
  12. डंडा
  13. अंडमान
  14. अंकुर
  15. अंजीर

उत्तर:

  1. (तं)
  2. (क)
  3. (झं)
  4. (पं)
  5. (गुं)
  6. (के)
  7. (अं)
  8. (अं)
  9. (य)
  10. (अं)
  11. (अं)
  12. (ड)
  13. (अं)
  14. (अं)
  15. (अं)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

प्रश्न 3.
कोष्ठक में से उचित वर्ण चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:
(डं, पं, प, कु, द, त, अं अं, शं, लं, बं, मं, गं, रं, तं)

  1. ……… छी
  2. ……. ठल
  3. चं …….. क
  4. अं ……. र
  5. बं ……… र
  6. अं ……… रिक्ष
  7. ……….. डा
  8. ………. दर
  9. ………. ख
  10. ………. बोदर
  11. ………….. दूक
  12. ………….. दिर
  13. ………….. गा
  14. ……….. ग
  15. प …………. ग

उत्तरः

  1. पं
  2. डं
  3. प
  4. कु
  5. द
  6. त
  7. अं
  8. अं
  9. शं
  10. लं
  11. बं
  12. मं
  13. गं
  14. रं
  15. तं

प्रश्न 4.
अनुस्वार लगाकर शब्द पुनः लिखिए:

  1. गदा
  2. घटी
  3. चदा
  4. चबल
  5. जगल
  6. झडा
  7. टटा
  8. ठडा
  9. तदूर
  10. तग
  11. धधा
  12. नदा
  13. पखा
  14. फदा
  15. सतान

उत्तर:

  1. गंदा
  2. घंटी
  3. चंदा
  4. चंबल
  5. जंगल
  6. झंडा
  7. टंटा
  8. ठंडा
  9. तंदूर
  10. तंग
  11. धंधा
  12. नंदा
  13. पंखा
  14. फंदा
  15. संतान

(ब) धुक-धुक गाड़ी:

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
आपकी पाठशाला में किस दिन छुट्टी रहती है?
उत्तर:
हमारी पाठशाला में इतवार के दिन छुट्टी रहती है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

प्रश्न 2.
कितने दिनों के समूह को सप्ताह कहते हैं?
उत्तर:
सात दिनों के समूह को सप्ताह कहते हैं।

प्रश्न 3.
वर्षा का प्रारंभ किस अंग्रेजी महीने में होता है?
उत्तर:
वर्षा का प्रारंभ जून महीने में होता है।

प्रश्न 4.
पाठ में बच्चे कौन सा खेल खेल रहे हैं?
उत्तर:
पाठ में बच्चे छुक-छुक गाड़ी का खेल खेल रहे हैं।

प्रश्न 5.
इंद्रधनुष में कितने रंग होते हैं?
उत्तर:
इंद्रधनुष में सात रंग होते हैं।

प्रश्न 6.
साल में कितने महीने होते हैं?
उत्तर:
साल में बारह महीने होते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

प्रश्न 7.
सप्ताह के सात दिनों के नाम लिखिए।
उत्तर:
सोमवार, मंगलवार, बुधवार, गुरुवार, शुक्रवार, शनिवार, रविवार।

प्रश्न 8.
साल के बारह महीनों के नाम लिखिए।
उत्तर:
जनवरी, फरवरी, मार्च, अप्रैल, मई, जून, जुलाई, अगस्त, सितंबर, अक्तूबर, नवंबर, दिसंबर।

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए:

प्रश्न 1.
सारे बच्चों में सबसे बड़ा कौन था?
उत्तर:
सारे बच्चों में वर्ष सबसे बड़ा था।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

प्रश्न 2.
वर्ष ने पहले क्या लेने के लिए कहा?
उत्तर:
वर्ष ने पहले हाज़िरी लेने के लिए कहा।

प्रश्न 3.
हाज़िरी में कितने बच्चे उपस्थित थे?
उत्तर:
हाज़िरी में चौबीस बच्चे उपस्थित थे।

प्रश्न 4.
वर्ष ने किसके अनुसार सबके नाम दिए?
उत्तर:
वर्ष ने संख्या के अनुसार सबके नाम दिए।

प्रश्न 5.
छुक-छुक गाड़ी का इंजन कौन बना?
उत्तर:
छुक-छुक गाड़ी का इंजन वर्ष बना।

प्रश्न 6.
सभी बच्चे किस क्रम से और कैसे इंजन के पीछे जुड़ते गए?
उत्तर:
सभी बच्चे उलटे क्रम से अपना क्रमांक और नाम बोलते हुए इंजन के पीछे जुड़ते गए।

प्रश्न 7.
खेल खेलने के लिए कहाँ के बच्चे इकट्ठे हो गए?
उत्तर:
खेल खेलने के लिए आस पास के बच्चे इकट्ठे हो गए।

प्रश्न 8.
सभी बच्चे खेल खेलने के लिए कैसे खड़े हुए?
उत्तर:
सभी बच्चे खेल खेलने के लिए एक पंक्ति में खड़े हो गए।

प्रश्न 9.
बाद में छुक-छुक गाड़ी में कितने बच्चे और जुड़ गए?
उत्तर:
बाद में छुक-छुक गाड़ी में छह बच्चे और जुड़ गए।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

निम्नलिखित क्रमांकों के साथ हिन्दी महीनों की जोड़ियाँ मिलाइए:

प्रश्न 3.
निम्नलिखित क्रमांकों के साथ हिन्दी महीनों की जोड़ियाँ मिलाइए:

(अ)(ब)
1. एकवैशाख
2. दोचैत्र
3. तीनकार्तिक
4. चारश्रावण
5. पाँचआश्विन
6. छहआषाढ़
7. सातभाद्रपद
8 .आठअग्रहायण
9. नौफाल्गुन
10. दसपौष
11. ग्यारहज्येष्ठ
12. बारहमाघ

उत्तर:

(अ)(ब)
1. एकचैत्र
2. दोवैशाख
3. तीनज्येष्ठ
4. चारआषाढ़
5. पाँचश्रावण
6. छहभाद्रपद
7. सातआश्विन
8 .आठकार्तिक
9. नौअग्रहायण
10. दसपौष
11. ग्यारहमाघ
12. बारहफाल्गुन

प्रश्न 4.
कोष्ठक में दी गई दिशाओं को उचित स्थान पर लिखिए: (पूर्व, पश्चिम, आग्नेय, दक्षिण, उत्तर, ईशान्य, नैऋत्य, वायव्य)
उत्तर:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी 1

प्रश्न 5.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी 2उत्तर:

  1. ओ
  2. ए
  3. औ
  4. ई
  5. अ
  6. ऐ
  7. इ
  8. आ
  9. ऊ
  10. उ

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

प्रश्न 6.
1 से 15 तक गिनती शब्दों में लिखिए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी 3
उत्तर:

  1. एक
  2. दो
  3. तीन
  4. चार
  5. पाँच
  6. छह
  7. सात
  8. आठ
  9. नौ
  10. दस
  11. ग्यारह
  12. बारह
  13. तेरह
  14. चौदह
  15. पंद्रह
  16. सोलह
  17. सत्रह
  18. अठारह
  19. उन्नीस
  20. बीस
  21. इक्कीस
  22. बाईस
  23. तेईस
  24. चौबीस
  25. पच्चीस

प्रश्न 7.
सप्ताह के सात दिनों के नाम हिंदी व अंग्रेजी में लिखिए:
उत्तर:

  1. रविवार – Sunday
  2. सोमवार Monday
  3. मंगलवार – Tuesday
  4. बुधवार – Wednesday
  5. गुरुवार – Thursday
  6. शुक्रवार – Friday-
  7. शनिवार – Saturday

प्रश्न 8.
महीनों के नाम हिंदी व अंग्रेजी में लिखिए:
उत्तर:

  1. जनवरी – January
  2. फरवरी – February
  3. मार्च – March
  4. अप्रैल – April
  5. मई – May
  6. जून – June
  7. जुलाई – July
  8. अगस्त – August
  9. सितंबर – September
  10. अक्टूबर – October
  11. नवंबर – November
  12. दिसंबर – December

प्रश्न 9.
भारत की तीन मुख्य ऋतुएँ कौन सी हैं?
उत्तर:
भारत की तीन मुख्य ऋतुएँ गरमी, वर्षा तथा सरदी हैं।

प्रश्न 10.
छ: ऋतुओं के नाम लिखिए।
उत्तर:

  1. वसन्त- मार्च से अप्रैल – चैत्र से वैशाख
  2. ग्रीष्म – मई से जून – ज्येष्ठ से आषाढ़
  3. वर्षा – जुलाई से सितंबर – श्रावण से भाद्रपद
  4. शरद – अक्टूबर से नवम्बर – आश्विन से कार्तिक
  5. हेमन्त – दिसंबर से जनवरी – अग्रहायण/मार्गशीर्ष से पौष
  6. शिशिर – जनवरी से फरवरी – माघ से फाल्गुन

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

व्याकरण:

प्रश्न 1.
समान अर्थ वाले शब्द लिखिए:

  1. हाज़िरी
  2. पाठशाला
  3. आसपास
  4. इकट्ठे
  5. वर्ष
  6. पंक्ति
  7. शुरू
  8. वर्षा

उत्तर:

  1. उपस्थिति
  2. विद्यालय
  3. इर्द-गिर्द
  4. जमा
  5. साल
  6. कतार
  7. आरंभ
  8. बारिश

प्रश्न 2.
विपरीत अर्थवाले शब्द लिखिए:

  1. दिन
  2. उपस्थित
  3. उल्टा
  4. शुरू

उत्तर:

  1. रात
  2. अनुपस्थित
  3. सीधा
  4. समाप्त

प्रश्न 3.
पाठ में आए विराम चिह्नों के नाम लिखिए:

  1. ” “
  2. –
  3. ।
  4. ,

उत्तर:

  1. उद्धरण चिह्न
  2. योजक चिह्न
  3. पूर्ण विराम
  4. अल्प विराम

(अ) हम अलग – रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी Summary in Hindi

पाठ का सारांशः

प्रस्तुत पाठ में पंचमाक्षरों (ङ, ञ, ण, न, म) की जानकारी दी गई है। इन्हें अनुस्वार भी कहते हैं।

प्रस्तुत पाठ में सप्ताह के नाम, हिंदी महीनों के नाम और ऋतुओं के नाम तथा एक से पच्चीस तक गिनती अंकों में लिखना सिखाया गया है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 14 (अ) हम अलग - रूप एक, (ब) धुक-धुक गाड़ी

शब्दार्थ:

  1. कंचा – (marbles)
  2. झंझावात – तूफान (storm)
  3. गुंफन – गूंथना (wreathing)
  4. डंठल – (stem)
  5. इकट्ठा – जमा (together)
  6. हाज़िरी – उपस्थिति (attendence)
  7. क्रमांक – (number)
  8. उछलना – कूदना (to jump)
  9. पंक्ति – कतार (line)

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Marathi Solutions Sulabhbharati Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Marathi Sulabhbharati Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

5th Standard Marathi Digest Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे Textbook Questions and Answers

1. एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

प्रश्न (अ)
विठ्ठलचा जन्म कोठे झाला?
उत्तर:
विठ्ठलचा जन्म जमखंडी गावी झाला.

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

प्रश्न (आ)
विठ्ठल कोणकोणते खेळ खेळत असे?
उत्तर:
विठ्ठल हुतुतू, खो-खो, सुरपारंब्या हे खेळ खेळत असे.

प्रश्न (इ)
विठ्ठलच्या आजोबांनी दुष्काळाच्या वेळी गोरगरिबांना कोणती मदत केली?
उत्तर:
विठ्ठलच्या आजोबांनी दुष्काळाच्या वेळी गोरगरिबांना मक्याचे दाणे वाटले.

प्रश्न (ई)
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आयुष्यभर कोणते कार्य केले?
उत्तरः
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आयुष्यभर समाजसुधारणा करण्याचे कार्य केले.

2. योग्य पर्याय ‘✓’ निवडून लिहा.

प्रश्न 1.
गोरगरीब लोक विठ्ठलला आशीर्वाद देत असत, कारण ……………………..
(अ) तो वेगवेगळ्या प्रकारचे खेळ खेळत असे.
(आ) तो आजोबांबरोबर गोरगरिबांना मक्याचे दाणे वाटत असे.
उत्तरः
कारण तो आजोबांबरोबर गोरगरिबांना मक्याचे दाणे वाटत असे.

प्रश्न 2.
जेवताना एके दिवशी भिकारी दाराशी आला, तेव्हा ……………………..
(अ) विठ्ठलने जेवणाचे ताटच त्या भुकेलेल्या माणसाला दिले.
(आ) भुकेलेल्या माणसाला निघून जायला सांगितले.
उत्तरः
तेव्हा विठ्ठलने जेवणाचे ताटच त्या भुकेलेल्या माणसाला दिले.

3. खालील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा.

प्रश्न 1.
खालील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा.
(अ) जन्म
(आ) आवड
उत्तरः
(अ) मृत्यू
(आ) नावड

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

4. कंसात दिलेल्या शब्दांचे विरुद्ध अर्थ असलेले शब्द वापरून खालील वाक्ये पूर्ण करा.

प्रश्न 1.
कंसात दिलेल्या शब्दांचे विरुद्ध अर्थ असलेले शब्द वापरून खालील वाक्ये पूर्ण करा.
(अ) डोंगर पर्वतापेक्षा ………………. आहे. (मोठा)
(आ) हरवलेला चेंडू सापडल्याने मला खूप ……………… झाला. (दुःख)
(इ) ससा हा प्राणी ……………….असतो. (धीट)
(ई) राजूला ……………….कपडे आवडत नाहीत. (सैल)
(उ) वीणा …………….. चालते. (भरपूर)
उत्तरः
(अ) लहान
(आ) आनंद
(इ) भित्रा
(ई) घट्ट
(उ) हळूहळू

5. खालील शब्द वाचा व असेच लिहा.
विठ्ठल, अण्णासाहेब, हुतुतू, धार्मिक, संस्कार, दुष्काळ, महर्षी, ध्यास, आयुष्यभर, हृदय.

6. तुमच्या परिसरात एखादी दानशूर व्यक्ती राहते का? ती व्यक्ती संकटाच्या वेळी इतरांना कोणती मदत करते, याची माहिती मिळवा. वर्गात सांगा.

• खाली दिलेले वाक्य वाचा व दिलेल्या चाररेघांमध्ये वळणदार अक्षरांत लिहा.
Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे 1

Marathi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे Additional Important Questions and Answers

प्रश्न 1.
एका शब्दात उत्तरे लिहा.

  1. अण्णासाहेबांच्या वडिलांचे नाव काय होते?
  2. अण्णासाहेबांच्या आईचे नाव काय होते?
  3. विठ्ठलचे वडील कोणत्या वृत्तीचे होते?
  4. विठ्ठलच्या आजोबांचे नाव काय होते?
  5. विठ्ठलच्या मळ्यात कोणते पीक आले होते?
  6. विठ्ठलजेवायला बसला असताना तेथे कोण आले?
  7. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणत्या गोष्टीचा अखंड ध्यास घेतला?

उत्तर:

  1. रामजी
  2. यमुनाबाई
  3. धार्मिक
  4. वसंतराव
  5. मका
  6. भिकारी
  7. समाजसुधारणेचा

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

एका वाक्यात उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
विठ्ठलचा जन्म कोठे झाला?
उत्तर:
विठ्ठलचा जन्म जमखंडी गावी झाला.

प्रश्न 2.
विठ्ठल कोणकोणते खेळ खेळत असे?
उत्तर:
विठ्ठल हुतुतू, खो-खो, सुरपारंब्या हे खेळ खेळत असे.

प्रश्न 3.
विठ्ठलच्या आजोबांनी दुष्काळाच्या वेळी गोरगरिबांना कोणती मदत केली?
उत्तर:
विठ्ठलच्या आजोबांनी दुष्काळाच्या वेळी गोरगरिबांना मक्याचे दाणे वाटले.

प्रश्न 4.
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आयुष्यभर कोणते कार्य केले?
उत्तरः
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आयुष्यभर समाजसुधारणा करण्याचे कार्य केले.

प्रश्न 5.
लहानपणीच्या खेळांमध्ये विठ्ठलचे कोणते गुण दिसून येत असत?
उत्तर:
लहानपणीच्या खेळांमध्ये विठ्ठलचे धीटपणा व सोशीकता हे गुण दिसून येत असत.

प्रश्न 6.
लहानग्या विठ्ठलच्या मनावर कोणता संस्कार उमटला होता?
उत्तर:
लहानग्या विठ्ठलच्या मनावर ‘माणसामाणसांत भेद करणे योग्य नाही’, हा संस्कार उमटला होता.

प्रश्न 7.
छोटा विठ्ठल चार वर्षांचा असताना दक्षिण भारतात काय झाले?
उत्तर:
छोटा विठ्ठल चार वर्षांचा असताना दक्षिण भारतात महाभयंकर दुष्काळ पडला.

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

प्रश्न 8.
विठ्ठल यांना लोकं कोणत्या नावाने आजही ओळखतात?
उत्तर:
विठ्ठल यांना लोकं अण्णासाहेब शिंदे’ या नावाने आजही ओळखतात.

प्रश्न 9.
रिकाम्या जागा भरा.

  1. विठ्ठल यांचा जन्म …………………… गावी झाला.
  2. लहानग्या विठ्ठलला अत्यंत आवड होती.
  3. त्यांचे वडील ……………….. वृत्तीचे होते.
  4. सर्व ………….. लोक त्यांच्या घरी येत असत.
  5. दक्षिण भारतात महाभयंकर ……………………… पडला होता.
  6. विठ्ठलच्या ………. मक्याचे चांगले पीक आलेले होते.
  7. आजोबा वसंतराव ………………….. होते
  8. लोक विठ्ठलचे ……………………… करत व …………………… देत.

उत्तर:

  1. जमखंडी
  2. खेळाची
  3. धार्मिक
  4. जातिधर्मांचे
  5. दुष्काळ
  6. मळ्यात
  7. दानशूर
  8. कौतुक, आशीर्वाद

योग्य पर्याय निवडून लिहा.

प्रश्न 1.
विठ्ठलच्या हृदयावर
(अ) संत एकनाथांच्या भारुडाचा ठसा उमटला होता.
(आ) संत तुकारामांच्या अभंगवाणीचा ठसा उमटला होता.
उत्तरः
संत तुकारामांच्या अभंगवाणीचा ठसा उमटला होता.

प्रश्न 2.
विठ्ठल ……………………. खेळात सदैव पुढे असे.
(अ) हुतूतू, खोखो
(आ) कबड्डी, लंगडी
उत्तरः
हुतूतू, खोखो

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

प्रश्न 3.
आयुष्यभर विठ्ठलने ध्यास घेतला.
(अ) लेखनाचा ध्यास घेतला
(आ) समाजसुधारणेचा ध्यास घेतला
उत्तरः
समाजसुधारणेचा ध्यास घेतला

थोडक्यात उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
वडिलांच्या धार्मिक वृत्तीचा व घरातील वातावरणाचा परिणाम विठ्ठलवर कसा झाला होता?
उत्तर:
विठ्ठलचे वडील धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांच्या धार्मिक वृत्तीचा विठ्ठलवरही परिणाम झाला होता. सर्व जातिधर्मांचे लोक त्यांच्या घरी येत असत. माणसामाणसांत भेद करणे योग्य नाही, याचा संस्कार घरातील वातावरणामुळे लहानग्या विठ्ठलच्या मनावर उमटला.

प्रश्न 2.
विठ्ठलचा दयाळूपणा कोणत्या प्रसंगावरून दिसून येतो?
उत्तर:
एकदा विठ्ठल जेवायला बसला होता. समोर ताट होते. तेवढ्यात एक भिकारी दाराशी आला. विठ्ठलाने क्षणाचाही विचार न करता आपल्या समोरील ताट त्या भुकेल्या भिकाऱ्याला दिले. या प्रसंगावरून विठ्ठलाचा दयाळूपणा दिसून येतो.

प्रश्न 3.
पाठात आलेल्या तुकारामांच्या अभंगाचा अर्थ लिहा व समजून घ्या.
उत्तर:
हा अभंग साधु म्हणजेच सज्जन माणसांच्या लक्षणाविषयी आहे. यात म्हटले आहे की, जे गरिबीने पिडलेले व गांजलेले आहेत, त्यांना आपला मानणारा जो आहे, तोच सज्जन आहे. देव त्यांच्याच ठायी आहे. देव तिथेच आहे. देवळात किंवा मूर्तीत नाही.

प्रश्न 4.
विठ्ठलचे कोणकोणते गुण या पाठात दिसून येतात?
उत्तर:
लहानपणीच्या खेळांमध्ये विठ्ठलचा धीटपणा व सहनशीलता दिसून येते. धार्मिकता, दयाळूपणा, समाजाविषयी आस्था हे गुण विठ्ठलच्या वाढत्या वयात दिसून येतात.

प्रश्न 5.
आजोबांचा दानशूरपणा विठ्ठलमध्ये कोणत्या गोष्टींवरून दिसून येतो?
उत्तर:
विठ्ठल चार वर्षांचा असताना दक्षिण भारतात महाभयंकर दुष्काळ पडला होता. पण त्यांच्या मळ्यात मात्र मक्याचे चांगले पीक आलेले होते. त्याचे आजोबा दानशूर होते. रोज सकाळी ते कट्ट्यावर बसत व गोरगरिबांना मक्याचे दाणे वाटत असत. त्यावेळी विठ्ठलही त्यांना या कामात मदत करत असे, या गोष्टीवरून आजोबांचा दानशूरपणा विठ्ठलमध्ये दिसून येतो.

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

व्याकरण व भाषाभ्यास:

प्रश्न 1.
खालील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा.

  1. दानशूर
  2. लहान
  3. दुष्काळ
  4. दयाळू
  5. भेद
  6. चांगले
  7. गरीब
  8. कौतुक
  9. धार्मिक
  10. आशीर्वाद

उत्तरः

  1. कंजूष
  2. मोठे
  3. सुकाळ
  4. दुष्ट
  5. साम्य
  6. वाईट
  7. श्रीमंत
  8. निंदा
  9. अधार्मिक
  10. शाप

प्रश्न 2.
समानार्थी शब्द लिहा.

  1. गाव
  2. आई
  3. वडील
  4. सदैव
  5. भेदः
  6. मन
  7. गरीब
  8. कौतुक
  9. आयुष्य

उत्तर:

  1. खेडे
  2. जननी
  3. बाबा, पिता
  4. नेहमी
  5. फरक
  6. चित्त
  7. दरिद्री
  8. स्तुती
  9. जीवन

प्रश्न 3.
लिंग बदला.

  1. वडील
  2. छोटा
  3. आजोबा
  4. भिकारी

उत्तरः

  1. आई
  2. छोटी
  3. आजी
  4. भिकारीण

प्रश्न 4.
वचन बदला.

  1. गाव
  2. आवड
  3. वृत्ती
  4. घर
  5. जात
  6. भेद
  7. मन
  8. पीक
  9. दाणा
  10. मदत
  11. ताट
  12. ठसा
  13. कार्य

उत्तर:

  1. गावे
  2. आवडी
  3. वृत्ती
  4. घरं/घरे
  5. जाती
  6. भेद
  7. मने
  8. पिके
  9. दाणे
  10. मदत
  11. ताटे
  12. ठसे
  13. कार्ये

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

प्रश्न 5.
कंसात दिलेल्या शब्दांचे विरुद्ध अर्थ असलेले शब्द वापरून खालील वाक्ये पूर्ण करा.

  1. त्या वर्षी गावात ……………………… पाऊस पडला. (अल्प)
  2. सोनालीने ……………………….. वाकून पाहिले (बाहेर)
  3. साठवून ठेवलेल्या …………………….. गवताला आग लागली. (ओल्या )
  4. राहुलने …………………………… गणित सोडवले. (सोपे)
  5. राजा …………………….. आहे. (कंजूष)
  6. बाबांनी आईच्या बोलण्याकडे ………………………… केले. (लक्ष)
  7. कार्यक्रमाचा ………………………… चांगला झाला. (सुरुवात)
  8. गुढीपाडव्याच्या दिवशी आम्ही सोन्याची …………………. केली. (विक्री)

उत्तरः

  1. अती
  2. आत
  3. सुक्या
  4. कठीण
  5. दानशूर
  6. दुर्लक्ष
  7. शेवट
  8. खरेदी

प्रश्न 6.
पुढील देशभक्तांच्या घोषणा लिहा.
उत्तरः

देशभक्तघोषणा
1. महात्मा गांधीकरो या मरो।
2. लोकमान्य टिळकस्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच.
3. नेताजी शुभाषचंद्र बोसतुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आझादी दूंगा ।
4. लालबहादूर शास्त्रीजय जवान, जय किसान।
5. चाचा नेहरूआराम हराम है।
6. इंदिरा गांधी गरीबी हटाओ।

पुढील उतारा वाचून त्याखालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

प्रश्न 1.
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म कर्नाटकातील जमखंडी गावात 23 एप्रिल 1873 रोजी झाला.महर्षी शिंदे यांनी सामाजिक व धार्मिक कार्यात आपले आयुष्य वेचले. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यता व सामाजिक समानता घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न केले. महर्षी शिंदे यांच्यावर जॉन स्टुअर्ट मिल स्पेन्सर हर्बर्ट आणि मॅक्सम्युलर या इंग्रजी विचारवंतांचा प्रभाव होता. विठ्ठल शिंदे यांनी कलाशाखेच्या पदवीचे शिक्षण पुणे येथील फर्ग्युसन महाविदयालयात घेतले. महात्मा गांधी व महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्याबरोबर विठ्ठल शिंदे यांनी काम केले. 2 जानेवारी 1944 रोजी विठ्ठल शिंदे यांचे निधन झाले.

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

प्रश्न 2.
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म केव्हा व कुठे झाला?
उत्तर:
महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जन्म कर्नाटकातील जमखंडी गावात 23 एप्रिल 1873 रोजी झाला.

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे Summary in Marathi

पक्ष्यपरिचय:

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या जीवनकार्याविषयी माहिती प्रस्तुत पाठात सांगितली आहे.

Maharashtra Board Class 5 Marathi Solutions Chapter 27 महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

शब्दार्थ:

  1. सदैव – नेहमी (always, ever)
  2. धीटपणा – साहसी, धैर्यशाली (courageous, fearless)
  3. सहनशीलता- सोशिकता (tolerance)
  4. धार्मिक – पुण्यवान, सदाचारी (religious)
  5. वृत्ती – आचरण, वागणूक (behaviour, conduct)
  6. परिणाम – प्रभाव (an effect, an impression)
  7. भेद – फरक, भिन्नता (a discrimination)
  8. उमटणे – स्पष्ट दिसणे (to be clear)
  9. महाभयंकर – भितिदायक (fearful, dreadful)
  10. दुष्काळ – अन्नाची टंचाई, दुर्भिक्ष (a famine)
  11. मळा – बागाईत, भाजी पिकवण्याचे ठिकाण (a vegetable garden)
  12. दानशूर – उदार मनाचा (generous, liberal)
  13. आशीर्वाद – शुभेच्छा, दुवा (blessings)
  14. भिकारी – भिक मागून जगणारा (a beggar)
  15. दयाळूपणा – दुसऱ्यावर दया करण्याचा स्वभाव, प्रेमळपणा (kindness)
  16. अभंगवाणी – काव्यरचनेचा एक प्रकार (a species of verse)
  17. हृदय – मन (heart)
  18. आयुष्य – जीवितकाळ (life-time)
  19. समाजसुधारणा – समाजहितासाठी आरंभलेले कार्य (social service)
  20. अखंड – अविरत (continuous, an ending)
  21. ध्यास – अतिशय उत्कट इच्छा (a great longing)
  22. कार्य – योगदान, एखादया क्षेत्रात घातलेली भर/ कामगिरी (a contribution to the enrichment of a certain field)

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 15 व्यायाम Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 15 व्यायाम

5th Standard Hindi Digest Chapter 15 व्यायाम Textbook Questions and Answers

प्रश्न 1.
निम्नलिखित मुद्राओं से दी गई सूचनाओं के जोड़े मिलाइए:
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम 1
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम 2
Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम 3
उत्तर:

  1. अपने हाथ पीठ के पीछे से पकड़कर आगे झुको।
  2. झुककर दाहिना हाथ बाएँ पैर के अंगूठे पर और बायाँ हाथ ऊपर करो।
  3. बायाँ हाथ सामने रखकर उसे धीरे-धीरे बाईं ओर ले जाते हुए अंगूठे का नाखून देखो।
  4. दोनों हाथ फैलाकर पीछे झुको।
  5. सावधान की मुद्रा में खड़े रहो।
  6. एक पैर पर खड़े हो जाओ।
  7. विश्राम की मुद्रा में खड़े रहो।
  8. दायाँ हाथ दाईं ओर ले जाते हुए अंगूठे का नाखून देखो।
  9. अपने दोनों पैरों के अंगूठे छुओ।
  10. दोनों हाथ ऊपर करके पैर के पंजों पर खड़े हो जाओ।
  11. घुटनों पर बैठकर दोनों हाथों से पैरों की उँगलियाँ पकड़ो।
  12. बैठकर पैर सीधे करो। दोनों हाथों से पैरों की उँगलियों को पकड़ो।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 15 व्यायाम Additional Important Questions and Answers

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
आप सुबह कितने बजे उठते हैं?
उत्तर:
हम सुबह छह बजे उठते हैं।

प्रश्न 2.
लोग सुबह सैर करने क्यों जाते हैं?
उत्तर:
सुबह सैर करने से सेहत अच्छी रहती है।

प्रश्न 3.
आप विद्यालय में शारीरिक शिक्षण की कक्षा में क्या करते हैं?
उत्तर:
हम विद्यालय में शारीरिक शिक्षण की कक्षा में कभी कसरत करते हैं तथा कभी खो-खो, फुटबॉल, कबड्डी इत्यादि खेल खेलते हैं।

प्रश्न 4.
हमें व्यायाम क्यों करना चाहिए?
उत्तर:
स्वस्थ रहने के लिए हमें व्यायाम करना चाहिए।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम

प्रश्न 5.
क्या व्यायाम केवल लड़कों के लिए ज़रूरी है?
उत्तर:
नहीं, व्यायाम लड़के-लड़की दोनों के लिए ज़रूरी है।

प्रश्न 6.
व्यायाम से शरीर को क्या मिलता है?
उत्तर:
व्यायाम से शरीर को शक्ति मिलती है।

प्रश्न 7.
क्या आप विदयालय में होनेवाले खेलों में भाग लेते हैं? यदि हाँ, तो उनके नाम बताइए।
उत्तर:
हाँ, हम क्रिकेट, फुटबॉल, खो-खो, कबड्डी, हॉकी इत्यादि खेलों में भाग लेते हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम

रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:

प्रश्न 1.

  1. सभी ……………. का अपना महत्त्व है।
  2. शरीर का …………….. व्यायाम के समय जागृत रहता है।
  3. सभी चाहते हैं कि हम कभी ……………. न पड़ें?

उत्तर:

  1. व्यायामों
  2. प्रत्येक भाग
  3. बीमार

प्रश्न 2.
योगासनों के कुछ प्रकारों के नाम लिखिए?
उत्तर:
पद्मासन, शवासन, पर्वतासन, भुजंगासन, हलासन।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 15 व्यायाम

व्यायाम Summary in Hindi

पाठ का सारांशः

व्यायाम का हमारे जीवन में बहुत महत्त्व है। व्यायाम से हम स्वस्थ रहते हैं। व्यायाम से शरीर को शक्ति मिलती है। हर एक व्यायाम-मुद्रा का अपना महत्त्व है। व्यायाम के समय शरीर का प्रत्येक भाग जागृत रहता है। व्यायाम की ज़रूरत हर किसी को होती है, क्योंकि जब तन स्वस्थ होगा, तभी मन भी प्रसन्न रहेगा। इससे शरीर में चुस्ती और फुर्ती आती है। शरीर के लिए व्यायाम की उतनी ही आवश्यकता है, जितनी अन्न, जल और वायु की।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

Balbharti Maharashtra State Board Class 5 Hindi Solutions Sulabhbharati Chapter 11 मित्रता Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 5 Hindi Sulabhbharati Solutions Chapter 11 मित्रता

5th Standard Hindi Digest Chapter 11 मित्रता Textbook Questions and Answers

1. संवाद सुनकर उचित जोड़ियाँ मिलाओ:

1. छतरी तालाब के सामने रहता हूँ ।- तबस्सुम
2. रोचक कहानियाँ सुनाती हैं। – अर्नाल्ड
3. मेरे पिता जी वकील हैं। – क्षमा
4. मेरी माता जी सरपंच हैं। – विहंग

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

Hindi Sulabhbharati Class 5 Solutions Chapter 11 मित्रता Additional Important Questions and Answers

1. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर दीजिए:

प्रश्न 1.
आपके परिवार में कौन-कौन है?
उत्तर:
मम्मी, पापा, भाई, बहन, दादा, दादी सभी हैं। (यह उत्तर छात्रों के अनुसार अलग हो सकता है।)

प्रश्न 2.
आप संयुक्त परिवार में रहते हैं या एकल?
उत्तर:
संयुक्त परिवार।

प्रश्न 3.
आपके प्राधानाध्यापक का नाम क्या है?
उत्तर:
छात्र यह उत्तर स्वयं से संबंधित लिखेंगे।

प्रश्न 4.
नर्स का क्या कार्य होता है?
उत्तर:
मरीज़ों की सेवा करना नर्स का काम है।

प्रश्न 5.
सरपंच शहर में होता है या गाँव में?
उत्तर:
सरपंच गाँव में होता है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक वाक्य में लिखिए:

प्रश्न 1.
अर्नाल्ड कहाँ रहता है?
उत्तर:
अर्नाल्ड छतरी तालाब के सामने रहता है।

प्रश्न 2.
पाठशाला के समीप कौन रहता है?
उत्तर:
पाठशाला के समीप तबस्सुम रहती है।

प्रश्न 3.
अर्नाल्ड के घर में कौन-कौन है?
उत्तर:
अर्नाल्ड के घर में दादाजी, माताजी, पिताजी और छोटी बहन है।

प्रश्न 4.
ज्ञान – विज्ञान की कहानियाँ कौन सुनाता है?
उत्तरः
ज्ञान – विज्ञान की कहानियाँ तबस्सुम की बुआजी सुनाती हैं।

प्रश्न 5.
किसकी माता जी नर्स हैं ?
उत्तर:
अर्नाल्ड की माता जी नर्स हैं।

प्रश्न 6.
तबस्सुम के घर पर कौन-कौन हैं?
उत्तर:
तबस्सुम के घर पर माताजी, पिताजी और बुआजी हैं।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

प्रश्न 7.
विहंग के पिताजी क्या काम करते हैं?
उत्तरः
विहंग के पिताजी वकील हैं।

प्रश्न 8.
क्षमा की माताजी क्या काम करती हैं?
उत्तर:
क्षमा की माताजी सरपंच हैं।

प्रश्न 9.
किसकी बहन का जन्म दिन है?
उत्तर:
क्षमा की बहन का जन्म दिन है।

उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

प्रश्न 1.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

(अ)(ब)
1. छतरी तालाब के पास(अ) तबस्सुम
2. पाठ शाला के समीप(आ) अर्नाल्ड
3. मेरे पिताजी वकील हैं(इ) क्षमा
4. मेरी माताजी सरपंच हैं(ई) विहंग

उत्तर:

  1. अर्नाल्ड
  2. तबस्सुम
  3. विहंग
  4. क्षमा।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

किसने किससे कहा:

प्रश्न 1.
“मेरे घर में दादाजी, माताजी, पिताजी और छोटी बहन हैं।”
उत्तर:
अर्नाल्ड ने अपने मित्रों से कहा।

प्रश्न 2.
“आज से हम सब अच्छे मित्र हैं।”
उत्तरः
विहंग ने अपने मित्रों से कहा।

प्रश्न 3.
“तुम सब ज़रूर आना।”
उत्तरः
क्षमा ने अपने मित्रों से कहा।

प्रश्न 4.
“मैं तुम्हारी मदद के लिए ज़रूर आऊँगी।”
उत्तर:
तबस्सुम ने क्षमा से कहा।

प्रश्न 5.
“कल मेरी बहन का जन्मदिन है।”
उत्तरः
क्षमा ने अपने मित्रों से कहा।

प्रश्न 6.
विलोम शब्द लिखिए:

  1. पास
  2. पीछे
  3. अच्छा
  4. मित्र
  5. आना
  6. आज
  7. छोटी
  8. आदर

उत्तरः

  1. दूर
  2. आगे
  3. बुरा
  4. शत्रु
  5. जाना
  6. कल
  7. बड़ी
  8. अनादर

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

प्रश्न 7.
निम्नलिखित शब्दों के लिंग बदलिए:

  1. दादा
  2. माता
  3. भाई
  4. बुआ
  5. चाचा

उत्तर:

  1. दादी
  2. पिता
  3. बहन
  4. फूफा
  5. चाची

प्रश्न 8.
उचित जोड़ियाँ मिलाइए:

(अ)(ब)
1. पिताजी के भाई(क) दादाजी
2. पिताजी की बहन(ख) दादीजी
3. मम्मी की मम्मी(ग) नानाजी
4. माँ के पिताजी(घ) नानीजी
5. पिताजी की माताजी(ङ) बुआजी
6. पिताजी के पिताजी(च) चाचाजी

उत्तर:

  1. चाचाजी
  2. बुआजी
  3. नानीजी
  4. नानाजी
  5. दादीजी
  6. दादाजी

व्याकरण:

प्रश्न 1.
समानार्थी शब्द लिखिए:

  1. नमस्ते
  2. तालाब
  3. समीप
  4. रोचक
  5. मित्र

उत्तर:

  1. प्रणाम
  2. सरोवर
  3. करीब
  4. मनोरंजक
  5. दोस्त

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

प्रश्न 2.
एक शब्द में लिखिए:

  1. जो अदालत में केस लड़ता है।
  2. मरीज़ों का इलाज करती है।
  3. गाँव में मुखिया का काम करते हैं।

उत्तर:

  1. वकील
  2. नर्स (परिचारिका)
  3. सरपंच

प्रश्न 3.
बड़ों के लिए आदर सूचक शब्दों का प्रयोग – जैसे कि बड़ों को ‘आप’ या उनके नाम के आगे ‘जी’ का उपयोग करते हुए रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए:

  1. पिताजी ……………… चश्मा कहाँ है?
  2. मम्मी ………………. दोस्त आई है।
  3. दीदी आज ………………. कहाँ जा रही हो?
  4. चाचाजी ………………. पार्सल आया है।
  5. दादाजी ………………. मेरे साथ सैर पर चलिए।
  6. बुआजी ……………. खाना टेबल पर रखा है।
  7. पिता …………………. यहाँ आइए।
  8. मेरी माता …………. बीमार हैं।
  9. दादा ………………. बाहर आइए।
  10. चाचा …….. कल आएँगे।

उत्तर:

  1. आपका
  2. आपकी
  3. आप
  4. आपका
  5. आप
  6. आपका
  7. जी
  8. जी
  9. जी
  10. जी

मित्रता Summary in Hindi

पाठ का परिचयः

प्रस्तुत पाठ में संवाद के द्वारा बातचीत करने का तरीका बताया गया है। एक – दूसरे से बातचीत करके हम जानकारी प्राप्त करते हैं। इस पाठ के पात्रों की यही बातचीत उन्हें एक-दूसरे के करीब लाती है। यहाँ से ही उनकी मित्रता शुरू होती है।

Maharashtra Board Class 5 Hindi Solutions Chapter 11 मित्रता

शब्दार्थ:

  1. तालाब – पोखर, ताल (pond)
  2. रोचक – रसप्रद (interesting)
  3. समीप – नजदीक (near)
  4. ज्ञान – जानकारी (knowledge) विज्ञान – (science)
  5. वकील – कानून जाननेवाला (lawyer)
  6. न्यायालय – अदालत (court)
  7. सरकार – (government)
  8. सरपंच – गाँव की पंचायत का मुखिया
  9. संवाद – बातचीत (dialogue)

Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

Balbharti Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Solutions Anand Chapter 4 विध्यर्थमाला Notes, Textbook Exercise Important Questions and Answers.

Maharashtra State Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

Sanskrit Anand Std 9 Digest Chapter 4 विध्यर्थमाला Textbook Questions and Answers

भाषाभ्यासः

श्लोकः 1

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
विद्यार्थी किं त्यजेत् ?
उत्तरम् :
विद्यार्थी सुखं त्यजेत् ।

प्रश्न आ.
सुखार्थी किं त्यजेत् ?
उत्तरम् :
सुखार्थी विद्या त्यजेत् ।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

2. सन्धिविग्रहं कुरुत।

प्रश्न 1.

  1. त्यजेद्विद्याम्
  2. त्यजेत्सुखम्
  3. कुतो विद्या
  4. कुतो विद्यर्थिनः

उत्तरम् :

  1. त्यजेद्विद्याम् – त्यजेत् + विद्याम् ।
  2. त्यजेत्सुखम् – त्यजेत् + सुखम् ।
  3. कुतो विद्या – कुतः + विद्या ।
  4. कुतो विद्यार्थिन: – कुतः + विद्यार्थिनः ।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

3. समानार्थकशब्दं लिखत।

प्रश्न 1.
1. विद्या
2. विद्यार्थी
उत्तरम् :
1. विद्या – ज्ञानम्, शिक्षा ।
2. विद्यार्थी – छात्र:, शिष्यः, अन्तेवासी।

श्लोक: 2.

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
कीदृशं जलं पिबेत् ?
उत्तरम् :
वस्त्रपूतं सुखं त्यजेत्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

प्रश्न आ.
कीदृशीं वाणी वदेत् ?
उत्तरम् :
सत्यपूतां वाणी वदेत्।

2. समानार्थकशब्दं चित्वा लिखत ।
वाक्, पवित्रम्, ऋतम्, उदकम् ।

प्रश्न 1.
समानार्थकशब्दं चित्वा लिखत ।
वाक्, पवित्रम्, ऋतम्, उदकम् ।
उत्तरम् :

  1. वाक् – वाणी।
  2. पवित्रम् – पूतम्।
  3. ऋतम् – सत्यम्।
  4. उदकम् – जलम्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

3. स्तम्भमेलनं कुरुत।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 1
उत्तरम् :

विशेषणम्विशेष्यम्
दृष्टिपूतःपादः
वस्त्रपूतम्जलम्
मनः पूतम्आवरणम्
सत्यपूतावाणी

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 3

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
मनुजः कीदृशं धनं काङ्केत ?
उत्तरम् :
मनुज: अलब्ध धनं काक्षेत।

प्रश्न आ.
वृद्धं धनं कुत्र निक्षिपेत् ?
उत्तरम् :
वृद्धं धनं तीर्थेषु निक्षिपेत्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

2. क्रमानुसारं रचयत।

प्रश्न 1.

  1. धनस्य रक्षणम्।
  2. तीर्थेषु दानम्।
  3. धनस्य इच्छा ।
  4. धनस्य वर्धनम्।

उत्तरम् :

  1. धनस्य इच्छा।
  2. धनस्य रक्षणम् ।
  3. धनस्य वर्धनम् ।
  4. तीर्थेषु दानम् ।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 4

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
क्रोधं केन जयेत्?
उत्तरम् :
क्रोधं अक्रोधेन जयेत्।

प्रश्न आ.
दानेन किं जयेत् ?
उत्तरम् :
दानेन कदर्य जयेत्।

प्रश्न इ.
सत्येन किं जयेत्?
उत्तरम् :
सत्येन अनृतं जयेत्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

2. विरुद्धार्थकशब्द लिखत ।
क्रोधः, असाधुः, सत्यम्, दानम् ।

प्रश्न 1.
विरुद्धार्थकशब्द लिखत ।
क्रोधः, असाधुः, सत्यम्, दानम् ।
उत्तरम् :

  • क्रोध: × अक्रोधः, क्षमा।
  • असाधुः × साधुः।
  • सत्यम् × अनृतम्।
  • दानम् × कदर्यम् ।

3. श्लोकात् तृतीयान्तपदानि चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
श्लोकात् तृतीयान्तपदानि चित्वा लिखत ।
उत्तरम् :
तृतीया – अक्रोधेन, साधुना, दानेन, सत्येन

4. सन्धिविग्रहं कुरुत ।
चानृतम्।

प्रश्न 1.
चानृतम्।
उत्तरम् :
चानृतम् – च + अनृतम्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोक: 5

1. एकवाक्येन उत्तरत।

प्रश्न अ.
प्रत्यहं किं प्रत्यवेक्षेत ?
उत्तरम् :
प्रत्यहं आत्मन: चरितं प्रत्यवेक्षेत।

प्रश्न आ.
चरितं केन तुल्यं माऽस्तु ?
उत्तरम् :
चरितं पशुभि: तुल्यं माऽस्तु।

प्रश्न इ.
चरितं केन तुल्यम् अस्तु ?
उत्तरम् :
चरितं सत्पुरुषै : तुल्यम् अस्तु।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

2. सन्धिं कुरुत।

प्रश्न अ.
पशुभिः + तुल्यम्
उत्तरम् :
पशुभिस्तुल्यम् – पशुभिः + तुल्यम् ।

प्रश्न आ.
किम् + नु
उत्तरम् :
किन्नु – किम् + नु।

प्रश्न इ.
सत्पुरुषैः + इति
उत्तरम् :
सत्पुरुषैरिति – सत्पुरुषैः + इति।

प्रश्न ई.
नरः + चरितम्
उत्तरम् :
नरश्चरितमात्मनः – नरः + चरितम् + आत्मनः ।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

3 समानार्थकशब्दानां युग्मं चिनुत ।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 2
उत्तरम् :

अआ
प्रत्यहम्प्रतिदिनम्
नर:मनुज:
चरितम्वर्तनम्
पशुःमृगः
तुल्यःसमः
सत्पुरुषाःसज्जनाः

Sanskrit Anand Class 9 Textbook Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला Additional Important Questions and Answers

विभक्त्यन्तरूपाणि।

  1. प्रथमा – विद्या, सुखम्, विद्यार्थी, सुखार्थी।
  2. द्वितीया – विद्याम, सुखम्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

लकारं लिखत।

  1. त्यजेत् – त्यज् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  2. न्यसेत् – न्यस् धातुः चतुर्थगण: परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  3. पिबेत् – पा – पिब् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं विधिलिङ्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
  4. वदेत् – वद् धातुः प्रथमगण: परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुषः एकवचनम।
  5. समाचरेत् – सम् + आ + चर् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं विधिलिङ्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम।
  6. वर्धयेत् – वृध् – वर्धधातुः प्रथमगण: आत्मनेपदं प्रयोजकरूपम् विधिलिङ्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
  7. जयेत् – जि – जय् धातुः प्रथमगण: परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  8. पश्येत् – दृश् – पश्य् धातुः प्रथमगण: परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  9. अयित् – ऋधातुः प्रथमगणः परस्मैपदं प्रयोजकरूपम्, विधिलिङ्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
  10. प्रत्यवेक्षेत – प्रति + अव + ईश् धातुः प्रथमगण:आत्मनेपदं विधिलिङ्लकार : प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  11. चिन्तयेत् – चिन्त् धातुः दशमगण: उभयपदम् अत्र परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
  12. पराक्रमेत् – परा + क्रम् धातुः प्रथमगणः परस्मैपदं विधिलिङ्लकार : प्रथमपुरुष: एकवचनम्।
  13. अवलुम्पेत – अव + लुम्प् धातुः षष्ठगण: उभयपदम् अत्र आत्मनेपदं विधिलिङ्लकारः प्रथमपुरुषः एकवचनम्।
  14. विनिष्पतेत् – वि + निस् + पत् धातुः प्रथमगण: परस्मैपदं विधिलिङ्लकार: प्रथमपुरुष: एकवचनम्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

पद्यांशं पठित्वा जालरेखाचित्रं पूरयत ।

प्रश्न 1.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 3
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 4

प्रश्न 2.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 5
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 6

प्रश्न 3.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 7
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 8

प्रश्न 4.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 9
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 10

प्रश्न 5.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 11
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 12

प्रश्न 6.
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 13
उत्तरम् :
Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला 14

प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

प्रश्न 1.
1. दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्।
2. मन:पूतं समाचारेत्।
उत्तरम् :
1. कथं पादं न्यसेत?
2. मन:पूतं किं कुर्यात् ? (पद्यांशं पठित्वा जालरेखाचित्रं पूरयत। )

प्रश्न 2.
1. लब्धं धनं प्रयत्नतः रक्षेत्।
2. रक्षितं धनं सम्यक् वर्धयेत।
उत्तरम् :
1. लब्धं धनं कथं रक्षेत?
2. कीदृशं धनं सम्यक् वर्धयेत?

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

प्रश्न 3.
1. असाधुं साधुना जयेत्।
2. दानेन कदर्य जयेत्।
उत्तरम् :
1. असा, केन जयेत्?
2. दानेन किं जयेत्?

विभक्त्यन्तरूपाणि

  • प्रथम – नरः।
  • द्वितीया – दुःखाधिकान्, सुखाधिकान्, आत्मानम्।
  • तृतीया – पशुभिः, सत्पुरुषैः।
  • चतुर्थी – शोकहर्षाभ्याम्, शत्रुभ्याम्।
  • सप्तमी – दुःखे, सुखे।

प्रवनिर्माणं कुरुत।

प्रश्न 1.
शत्रुभ्याम् इव शोकहर्षाभ्याम् आत्मानं न अर्पयेत्।
उत्तरम् :
काभ्याम् इव शोकहर्षाभ्याम् आत्मानं न अर्पयेत्?

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

प्रश्न 2.

  1. नर: आत्मनःचरितं प्रत्यवेक्षेत।
  2. प्रत्यहम् आत्मनः चरितं प्रत्यवेक्षेत।
  3. मे चरितं पशुभिः तुल्यम्।
  4. मे चरितं सत्पुरुषै : तुल्यम्।
  5. नृपः बकवत् अर्थान् चिन्तयेत्।
  6. नृपः सिंह: इव पराक्रमेत् ।

उत्तरम् :

  1. कआत्मनःचरितं प्रत्यवेक्षेत?
  2. कदा आत्मन: चरितं प्रत्यवेक्षेत?
  3. मे चरितं कै: तुल्यम्?
  4. मे चरितं कै: तुल्यम्?
  5. नृपः बकवत् कान् चिन्तयेत्?
  6. नृपः कः इव पराक्रमेत्?

सूचनानुसारं कृती: कुरुत।

प्रश्न 1.
विशेषण – विशेष्य – सम्बन्धः।
‘धनम्’ इति शब्दस्य चत्वारि विशेषणनि चिनुत ।
उत्तरम् :
अलब्धम्, लब्धम्, रक्षितम्, वृद्धम्।

लेखनकौशलम् 

  • हर्षः – वर्षाकाले हर्ष : भवेत्। वर्षाकाले प्रमोदः/ आनन्द: भवेत्।
  • वचः – गुरोः वच: अनुकरणीयः। गुरोः व्याहार : अनुकरणीयः।
  • शत्रुः – सः शत्रु: अतीव बलवान् आसीत्। सः रिपुः / वैरी अतीव बलवान् आसीत्।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

व्याकरणम् :

शब्दानां पृथक्करणम्

नामक्रियापदम्विशेषणम्
विद्या, साधुना, सत्पुरुषैःत्यजेत्, न्यसेत्, निक्षिपेत्, जयेत्दृष्टिपूतम्
विद्याम्, दुःखेपिबेत्, वदेत्, पश्येत्, अर्पयेत्, विनिष्पतेत्वस्त्रपूतम्
वाणीम्, शत्रुभ्याम्समाचारेत्, काक्षेत, प्रत्यवेक्षेत, चिन्तयेत्मन:पूतम्
क्रोधम, पशुभिःरक्षेत्, वर्धयेत्, पराक्रमेत्सत्यपूताम्

समासाः।

समासनामअर्थ:समासविग्रहःसमासनाम्
शोकहर्षाभ्याम्grief and happinessशोकःच, हर्ष:च, ताभ्याम्।इतरेतर द्वन्द्व समास
दृष्टिपूतम्purified by sightदृष्ट्या पूतम्।तृतीया तत्पुरुष समास
वस्त्रपूतम्purified by clothवस्त्रेण पूतम्।तृतीया तत्पुरुष समास
सत्यपूताम्purified with truthसत्येन पूता, ताम्।तृतीया तत्पुरुष समास
मन:पूतम्purified with mindमनसा पूतम्।तृतीया तत्पुरुष समास

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

विध्यर्थमाला Summary in Marathi and English

प्रस्तावना :

सुभाषिते हा संस्कृत साहित्याचा अविभाज्य भाग आहे. सुभाषिते कमी शब्दात खोल अर्थ सांगतात. सुभाषिते मनोरंजक तसेच माहितीपर असतात. काही सुभाषिते आपण कसे वागावे, काय करावे, काय करू नये हे सांगतात.

प्रस्तुत पद्य पाठामध्ये अशाच सुभाषितांचा समावेश आहे, जी आपल्याला काय करावे आणि काय करू नये ते सांगतात. “विध्यर्थ’ (विधि-अर्थ) हा शब्द आपल्याला क्रियेची गरज सांगतो.

We know that subhashitas that are an integral part of Sanskrit literature convey a very deep meaning. They are entertaining, as well as informative. Some subhashitas guide us as to how we should behave, what we should do and what are the things we should not do.

As the name suggests विध्यार्थमाला is a collection of beautiful slokas that tell us what we should do and what we should not do. The word foraf (विधि-अर्थ) tells the worth, necessity of an action.

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 1

सुखार्थी ………………….. सुखम् ।।1।।

श्लोकः : सुखार्थी चेत् त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत् त्यजेत्सुखम्।
सुखार्थिनः कुतो विद्या कुतो विद्यार्थिनः सुखम् ।।1।। (अनुष्टुभ्)

अन्वयः सुखार्थी चेत् विद्यां त्यजेत्। विद्यार्थी चेत् सुखं त्यजेत्। सुखार्थिन: विद्या कुतः? विद्यार्थिनः सुखं कुतः?

अनुवादः

सुखाची इच्छा असणाऱ्याने विद्येचा त्याग करावा. विद्येची इच्छा असणाऱ्याने सुखाचा त्याग करावा. सुखाची इच्छा असणाऱ्यांस विद्या कुठून मिळणार? विद्येची इच्छा असणाऱ्यांस सुख कुठून मिळणार?

If a person desires comforts he should give up knowledge. If a person desires knowledge he should give up comforts. From where do the ones yearning for comforts get knowledge? From where do the ones desiring knowledge get comfort?

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 2

दृष्टिपूतं …………………….. समाचारेत् ।।2।।

श्लोकः : दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेत् जलम्।
सत्यपूतां वदेत् वाणीं मनःपूतं समाचारेत् ।।2।। (मनुस्मृतिः) (अनुष्टुभ)

अन्वयः दृष्टिपूतं पादं न्यसेत् । वस्त्रपूतं जल पिबेत् । सत्यपूतां वाणी वदेत् । मन:पूतं समाचरेत्।

अनुवादः

योग्यरीत्या पाहून पाय ठेवावा. वस्त्राने गाळून घेतलेले पाणी प्यावे. सत्याने पवित्र झालेली भाषा बोलावी आणि योग्य रीतीने विचार करुन (मनन करून) वर्तन करावे.

One should take a step after seeing. One should drink water purified by a cloth. One should speak words purified with truth and one should act after thinking.

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 3

धनमलब्ध …………………….. निक्षिपेत् ।।3।।

श्लोकः : धनमलब्धं काङ्क्षत, लब्धं रक्षेत् प्रयत्नतः।
रक्षितं वर्धयेत् सम्यक्, वृद्ध तीर्थेषु निक्षिपेत् ।।3।। (अनुष्टुभ)

अन्वयः : अलब्धं धनं काहक्षेत। लब्ब (धन) प्रयत्नतः रक्षेत्। रक्षितं (धन) सम्यक् वर्धयेत्। वृद्धं (धन) तीर्थेषु निक्षिपेत्।।

अनुवादः

न मिळालेल्या धनाची इच्छा करावी. प्राप्त झालेल्या धनाचे प्रयत्नपुर्वक रक्षण करावे. रक्षण केलेले धन चांगल्या रीतीने वाढवावे. अधिक (वाढलेले) धन तीर्थक्षेत्री / चांगल्या ठिकाणी (कार्यात) दान करावे.

One should wish for wealth which is not obtained. One should protect that which is obtained with efforts. That which is protected should be enhanced properly and the wealth which is enhanced should be put into good use. (given in charity)

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 4

अक्रोयेन ………………. चानृतम् ।।4।।
श्लोकः : अक्रोधेन जयेत् क्रोधम् असाधु साधुना जयेत्।
जयेत् कदयं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम् ।।4।।(अनुष्टुभ्)

अन्वयः : अक्रोधेन क्रोधं जयेत् । साधुना असाधुं जयेत् । दानेन कदर्य जयेत् । सत्येन च अनृतम् जयेत्।

अनुवादः

क्रोधाला शांततेने (क्षमेने) जिंकावे, सज्जनाने दुष्टाला जिंकावे (चांगल्याने | वाईटाला जिंकावे), कंजूषपणाला दानाने जिंकावे आणि सत्याने असत्याला जिंकावे.

One should win over anger with calmness. One should win over the wicked with goodness. One should win over miserliness with charity and one should win over falsehood with truth.

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

श्लोकः 5

प्रत्यहं ……………………… सत्पुरुषैरिति ।।6।।

श्लोकः : प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश्चरितमात्मनः ।
किन्नु मे पशुभिस्तुल्यं किन्नु सत्पुरुषैरिति ।।6।। (अनुष्टुभ)

अन्वयः नर: आत्मन: चरितं प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत किं नु मे (चरित) पशुभि: तुल्यम्? किं नु (मे चरित) सत्पुरुषैः (तुल्यम्) इति।

अनुवादः

मनुष्याचे स्वत:च्या चारित्र्याकडे (वर्तनाकडे) बारकाईने दररोज पाहावे (आणि विचारावे) “खरेच माझे बर्तन पशूसमान आहे की सज्जनांसमान?”
Man should observe his behaviour daily (and ask) “Did I behave like animals? Or did I behave like good people?”

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

सन्धिविग्रहः

  • धनमलब्धम् – धनम् + अलब्धम् ।
  • सिंहवच्च – सिंहवत् + च।
  • वृकवच्च – वृकवत् + च।

विरुद्धार्थकशब्दाः

  • त्यजेत् × स्वीकुर्यात, गृह्णीयात् ।
  • सुखम् × दुःखम् ।
  • अलब्धम् × लब्धम्।
  • सत्यम् × असत्यम्।
  • पूतम् × मलिनम्, अस्वच्छम, अमङ्गलम् ।
  • सत्पुरुषाः × दुर्जनाः, खलाः, दुष्टाः।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

समानार्थकशब्दाः

  1. वाणी – वाक्, भाषा, ब्राह्मी, भारती, गिर् ।
  2. पूतम् – पवित्रम्, पावनम् ।
  3. सत्यम् – ऋतम् ।
  4. जलम् – नीरम्, उदकम्, तोयम्, अम्बु, पयः ।
  5. काक्षेत – इच्छेत्।
  6. लब्धम् – प्राप्तम्।
  7. धनम् – वित्तम्, अर्थम्, द्रविणम्।
  8. सम्यक् – सुष्ठु ।
  9. कोधः – रोषः।
  10. असाधुः – दुष्ट, दुर्जनः।
  11. कदर्यम् – कृपणता।
  12. सत्यम् – ऋतम्।
  13. असत्यम् – अनृतम्।
  14. दु:खम् – शोकः।
  15. हर्षः – आनन्दः।
  16. शत्रुः – रिपुः, अरिः, वैरी।
  17. अधिकम् – प्रभूतम्, बहु।
  18. सिंहः – वनराजः, केसरी, मृगेन्द्रः।
  19. शश: – शशकः।
  20. प्रत्यहम् – प्रतिदिनम्।
  21. नरः – मनुजः, पुरुषः।
  22. चरितम् – वर्तनम्।
  23. पशुः – प्राणी, मृगः।
  24. तुल्यः – समः।
  25. सत्पुरुषाः – सज्जनाः।

 Maharashtra Board Class 9 Sanskrit Anand Solutions Chapter 4 विध्यर्थमाला

शब्दार्थाः

  1. सुखार्थी – one who wishes happiness – सुखाची इच्छा असणारा
  2. चेत् – if – जर
  3. विद्या – knowledge – विद्या, ज्ञान
  4. त्यजेत् – should leave – त्याग करावा
  5. कुतः – from where/how – कुठून
  6. सुखम् – happiness – सुख
  7. दृष्टिपूतम् – after seeing (purified by sight) – नीट पाहून
  8. न्यसेत् – should place – ठेवावे
  9. समाचरेत् – should act – वागावे
  10. काङ्क्षेत – should wish – इच्छा करावी
  11. रक्षेत् – shoul protect – रक्षण करावे
  12. प्रयत्नतः – with efforts – प्रयत्नपूर्वक
  13. वर्धयेत् – should enhance – वाढवावे
  14. सम्यक् – properly – योग्यरीत्या
  15. क्रोध – anger – राग
  16. अक्रोधेन – with calmness – शांततेने
  17. असाधु – wicked – दुष्ट
  18. कदर्यम् – miserliness – कंजूषपणा
  19. अनृतम् – falsehood – असत्य
  20. दुःखे – in sorrow – दुःखात
  21. आत्मानम् – oneself – स्वत:ला
  22. सुखे – in happiness – सुखात
  23. शोकहर्षाभ्याम् – to sorrow and happiness – दु:ख व सुखाला
  24. न अर्पयेत् – should not surrender – समर्पित करू नये
  25. आत्मनः – of oneself – स्वत:चे
  26. चरितम् – behaviour – वर्तन
  27. प्रत्यहम् – everyday – दररोज
  28. प्रत्यवेक्षेत – observe – परीक्षण करावे
  29. तुल्यम् – like – सारखे, तुलना करण्यायोग्य
  30. बकवत् – like a crane – बगळ्याप्रमाणे
  31. सिंहवत् – like a lion – सिंहाप्रमाणे
  32. वृकवत् – like a wolf – लांडग्याप्रमाणे
  33. शशवत् – like a rabit – सश्याप्रमाणे
  34. अवलुम्पेत – should tear down – फाडावे, नामोहरम करावे
  35. विनिष्पतेत् – should get out of – बाहेर पडावे
  36. चिन्तयेत् – should think – विचार करावा
  37. पराक्रमेत् – should be brave – पराक्रम करावा